Đó là câu chuyện được một nhà ngoại giao Liên Xô (cũ) kể lại về kỷ niệm một lần gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh trước khi chiến tranh nổ ra trên miền Bắc (Sách "Cách đường xích đạo hai bước" của Rut Bersatki, Thuý Toàn dịch 1967). Chuyện kể rằng, lần ấy Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp các vị khách quốc tế trong đó có các nhà ngoại giao, nhà báo, văn nghệ sĩ.

Để tỏ thịnh tình, vị Chủ tịch ngỏ ý: "Tôi xin được mời các đồng chí uống càphê... Tôi tin các đồng chí không từ chối càphê này, đây là càphê Việt Nam mà trên thế giới không càphê nào ngon hơn. Tôi nói điều này không phải vì tôi là người yêu nước. Nhưng trong đời, tôi đã làm phụ bếp khá lâu và vì vậy, nay xin lấy nghề nghiệp ra mà đảm bảo càphê Việt Nam ngon nhất thế giới!".

Rồi vị Chủ tịch tự tay pha càphê mời khách. Khách đề nghị Chủ tịch khỏi bận tâm để họ tự pha. Vị Chủ tịch nói rằng phải biết cách pha bằng phin thì càphê mới ngon. Khi các vị khách đã thưởng thức, Chủ tịch hỏi: "Thế nào? Đồng chí thấy chứ, đã bao giờ đồng chí được uống thứ càphê tuyệt vời này chưa?". Rồi Chủ tịch đột nhiên chuyển sang chuyện càphê Việt Nam chưa được thế giới biết đến và khẳng định rằng nếu phát triển thị trường thì càphê Việt Nam sẽ xuất khẩu được rất nhiều...

Cuộc nói chuyện kết thúc bằng một lời đề nghị của chủ nhà mong các vị khách phải hứa rằng thế nào cũng phải viết về Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: "...Bây giờ các đồng chí viết đi! Đừng bỏ qua ngóc ngách gây cấn nào hết, đừng im lặng làm ngơ chuyện gì hết. Chúng tôi sống vẫn còn rất nghèo, điều đó không thể không đập vào mắt các đồng chí. Các đồng chí cứ viết cả điều đó, đừng ngại. Nói thật, đó là sự giúp đỡ tốt nhất của bạn bè!".

Mới đây đọc báo có tin Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng vừa mời một nhóm các giáo sư của Trường Đại học Havard (Hoa Kỳ) đến Việt Nam góp ý kiến cho Chiến lược phát triển kinh tế và xã hội nước ta (cho đến năm 2020). Tinh thần của cuộc gặp mặt được báo chí mô tả: Thủ tướng nghe "nói thẳng, nói thật" (Tuổi Trẻ, 21.1.2008).

Trong những lời tư vấn ta nghe được những đánh giá "ù tai" người nghe. Xin trích:

"Chất lượng đầu tư công là một chỉ báo then chốt cho sự thành công của Chính phủ trong cải cách. Những người hay nhóm thế lực chính trị thường lợi dụng các dự án đầu tư công để trục lợi cá nhân và trở nên giàu có một cách bất chính... Khi đầu tư công trở thành đối tượng của các hành vi truc lợi thì một mặt, mục tiêu của dự án đầu tư không được thực hiện, đồng thời gánh nặng chi phí sẽ được đặt lên vai của người dân và nền kinh tế. Trên thực tế, Việt Nam đang đánh mất một phần đáng kể nguồn lực của mình do lãng phí và tham nhũng.

Ông Nagakawa Hiroaki - Trưởng đại diện Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) tại VN (người đứng bên trái ảnh) - trong một lớp tập uấn về công tác xoá đói giảm nghèo tại một bản vùng sâu miền núi phía Bắc VN. Ảnh: Đ.B.

Công luận không ngớt đưa tin những dự án cơ sở hạ tầng bị chậm tiến độ, đội giá và chất lượng kém. Trong nhiều trường hợp dự án được lựa chọn mà không hề căn cứ vào những tiêu chí kinh tế thích hợp... Nhiều cá nhân và nhóm có thế lực chính trị ở Việt Nam đang hô "biến" tài sản quốc gia thành sở hữu cá nhân thông qua những phi vụ đất đai mờ ám và cổ phần nội bộ.

Ở Việt Nam, một đất nước thu nhập bình quân đầu người khoảng 800USD/năm, nhưng giá đất lại đắt ngang những nước giàu nhất thế giới. Không hiếm cá nhân kiếm được những khoản kếch sù từ hoạt động đầu cơ bất động sản và họ làm được điều này chủ yếu là nhờ hệ thống quy định và quản lý nhà nước quá kém. (...) trên thực tế, cũng vì quản lý yếu kém nên cổ phần hoá trong nhiều trường hợp đã bị biến thành tư nhân hoá, giúp những người nắm quyền kiểm soát công ty trở nên giàu có trong khi tài sản của dân, của đất nước bị thất thoát nặng nề..." (Trích từ tài liệu "Lựa chọn thành công: Bài học từ Đông Á và Đông Nam Á cho tương lai của Việt Nam" do các GS Đại học Havard chuyển cho phía Việt Nam).

Đương nhiên đây mới là một cách đánh giá của người ngoài, đúng sai còn phải bàn thảo. Nhưng chỉ riêng việc biết lắng nghe và sẵn sàng chia sẻ những ý kiến ấy cho công luận được biết cũng là điều đáng mừng. Nó không xa lạ với nguyên lý khởi động cho công cuộc Đổi mới của chúng ta: Dám nhìn thẳng vào sự thật và dám nói lên sự thật.

Phải chăng điều đó cũng ứng với những gì Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng mong muốn ở những người đối thoại năm xưa: "Nói thật, đó là sự giúp đỡ tốt nhất của bạn bè!".