1. Ông Phạm Sanh Châu, Phó Vụ trưởng Bộ Ngoại giao, kể, trong một cuộc gặp bên lề hội nghị cấp cao APEC tại Hà Nội vừa rồi, Phó Thủ tướng Phạm Gia Khiêm đã "quảng cáo" cho thương hiệu phở Việt Nam: Phở được giới thiệu là món ăn đặc trưng của người Việt, cách nấu nước dùng thế nào, mùi vị phải có trong phở ra sao. Không khí trở nên hấp dẫn hẳn. Ngoại trưởng Mỹ Condoleezza Rice phải kêu lên: "Thôi, để tôi thử ăn bát phở đã rồi tôi sẽ phát biểu".

Câu chuyện giữa các nhà ngoại giao đã được mở đầu một cách tự nhiên như thế. "Văn hoá luôn là công cụ rất thuận cho ngoại giao, những căng thẳng nếu có sẽ được giải quyết ngay"... ông Châu nói. Trên thế giới, nếu đã từng có "ngoại giao pháo hạm" để biểu dương sức mạnh quân sự, thì sau này người ta lại nhắc nhiều đến những "ngoại giao bóng đá, ngoại giao bóng bàn, ngoại giao âm nhạc..." - khi một cách ứng xử văn hoá có thể làm xoay chuyển bất đồng, thay đổi số phận của hàng triệu người.

2. “Thời hội nhập, hàm lượng văn hoá trong hoạt động ngoại giao càng phải cao hơn” - nhà sử học Dương Trung Quốc nhận xét.

Khi các nhà lãnh đạo, các quan chức cấp cao, các doanh nhân APEC đến VN, khi họ mặc áo dài Việt, ăn bát phở Việt, uống vang Đà Lạt, nghe quan họ hay chèo, thì họ đã thực sự được sống trong không gian văn hoá Việt.

“Bề dày văn hoá lịch sử hàng nghìn năm của nước ta là thế mạnh” - ông Phạm Sanh Châu, nguyên Đại sứ VN tại UNESCO nói. “Ngoại giao văn hoá, nếu kết hợp với ngoại giao chính trị, ngoại giao kinh tế sẽ tạo nên sự cộng hưởng tuyệt vời. Tiếc rằng một thời gian dài, do khó khăn về kinh tế, do cấm vận, ta đã không có điều kiện cảm thụ văn hoá, và do đó cũng quên mất việc sử dụng văn hoá lịch sử như một công cụ ngoại giao”. Nhưng điều đó đang bắt đầu được khôi phục, bài bản hơn, chuyên nghiệp hơn, mạnh mẽ hơn.

Trong buổi làm việc giữa tháng 4.2006 của Chủ tịch Quốc hội ta, lúc đó là ông Nguyễn Văn An, với Chủ tịch Hạ viện Mỹ, khi ấy là ông Dennis Hastert, đã xuất hiện món quà nhỏ cho các vị khách: Những bản Tuyên ngôn độc lập của VN in rất đẹp trên giấy dó. Ông Nguyễn Văn An giải thích: "Khi viết Tuyên ngôn độc lập của VN, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trích dẫn Tuyên ngôn độc lập 1766 của Mỹ về nguyên tắc “tự do, bình đẳng, bác ái”, đó là điểm tương đồng quan trọng giữa hai bên.

Ông Hastert tỏ ra rất thú vị vì cách đặt vấn đề của phía VN, đã khẳng định lập tức rằng bây giờ hai bên sẽ không bỏ lỡ cơ hội nữa

Ít khi thấy một buổi tiếp ngoại giao bắt đầu như vậy. Đó là một cách tiếp cận mới mẻ, thú vị hơn hẳn so với những buổi tiếp chỉ bắt đầu với những lời chào hỏi xã giao, bằng giấy tờ với và nghi thức. Chính trong buổi tiếp này, Chủ tịch Hạ viện Mỹ quả quyết: Chúng ta sẽ làm những gì đã nói!

Ông Sanh Châu kể: Khi VN gia nhập ASEAN năm 1995, chúng tôi bắt đầu phải… tập hát. Đầu tiên là bài Trống cơm. Lúc đó các nhà ngoại giao của VN còn rất bỡ ngỡ với một thông lệ văn hoá của ASEAN, hay về sau này là của APEC: Các tiết mục văn nghệ mang tính châm chích lẫn nhau giữa các thành viên. Rồi thì cũng quen. Cho đến Hội nghị quan chức cấp cao lần 3 tại Đà Nẵng - Hội An, thì mới thực sự là một bước đột phá. Chủ nhà VN không chỉ phải sáng tạo ra tiết mục, mà còn là nhà tổ chức đêm thi tài năng ra trò.

Thành công của VN ở đây còn được thể hiện trên một khía cạnh khác: VN đã theo thông lệ của các tổ chức, diễn đàn đa phương, đã nhận thức được tầm quan trọng của việc làm ngoại giao dưới một hình thức khác, thể hiện mình trong một hình ảnh tươi mới, sinh động, trẻ hơn, sáng tạo hơn. Có lẽ đó cũng là một đòi hỏi tất yếu của ngoại giao trong “thế giới phẳng.”

3. Hơn bao giờ hết, phong cách cá nhân của nhà ngoại giao trở thành yếu tố được coi trọng. Báo chí thế giới đã tốn nhiều giấy mực để kể chuyện ông cựu Thủ tướng Nhật Koizumi nổi tiếng khắp thế giới bởi sở thích nhạc Elvis Presley. Hay việc ông Clinton thích thổi saxophone, ông Putin khoái tập Judo, bà Rice thì khỏi nói, chơi dương cầm có hạng. Ông Thủ tướng Howard sang VN dự APEC mà vẫn không hoãn lại thói quen tập thể dục.

Sự trân trọng các giá trị văn hoá đã trở thành nhịp cầu nối để vượt qua những khác biệt, phong cách cá nhân của nhà ngoại giao trở thành hình thức chuyển tải thông điệp một cách thuyết phục nhất.

Trong chuyến thăm đầu tiên của một Tổng thống Mỹ đến Hà Nội cách đây hơn 6 năm, ông Bill Clinton đã vượt qua được sự nghi ngại từ cả hai phía. Trong các phát biểu ở VN, ông nhắc đến Trần Hiếu Ngân lúc đó vừa giành huy chương vàng ở Olympic Sydney 2000, đến Huỳnh Đức, Hồng Sơn đang tham gia Tiger Cup 2000 ở Bangkok. Ông lẩy Kiều, trích thơ Nguyễn Trãi. Ông nói về cây sả, cây tỏi, cây mướp đắng được trồng tại trang trại của một người Việt ở Virginia. Ông nói đến việc Tổng thống Thomas Jefferson đã tìm cách mua hạt giống gạo của VN để trồng ở trang trại của ông 200 năm trước…

Ông Clinton chưa bao giờ là nhà VN học. Chắc hẳn ông không thể nhớ được một chi tiết rất ít người biết trong lịch sử quan hệ Mỹ - Việt. Việc ông nhớ được Nguyễn Du, Nguyễn Trãi đã là chuyện "giật mình". Nhưng đội ngũ ngoại giao của ông đã giúp ông giành được sự thân thiện, sự tán thưởng của người dân VN.

Còn ở VN, năm qua, người ta cũng đã quen với hình ảnh ông Vũ Khoan xuất hiện trên sân golf khi còn là Phó Thủ tướng, hay hình ảnh Thứ trưởng Lê Công Phụng cũng trong bộ đồ đánh golf cùng các quan chức cấp cao APEC. "Chơi golf là một sinh hoạt thông thường trong ASEAN và APEC, là nơi các quan chức tiếp tục đàm phán nhiều vấn đề" - ông Phạm Sanh Châu cho biết. VN không có món này nghĩa là ta phải học, học để không bị loại khỏi cuộc chơi.