Có ai thấy ghê hay bệnh hoạn không? Thời tiền chiến đã có các mợ "chịu chơi" đi tẩy răng trắng, dũng cảm còn hơn nâng ngực sửa mũi ngày nay. Nhớ cụ đồ già quay mặt, vắt tay sau lưng đi vào sau bình phong lẩm bẩm : Răng trắng nhởn như răng chó luộc! Một KTS quốc tế lừng danh đưa dự án Trung tâm Sài Gòn cao hơn cả tháp 101 ở Đài Bắc với hai hình tượng kết hợp mà theo ông là đặc trưng Việt Nam (chủ yếu là để thuyết phục chủ đầu tư vốn ưa "dân tộc tính") là cây tre với các dóng đốt và tà áo dài xẻ chéo bay trong gió biển Đông.
Cả quốc ngoại lẫn quốc nội đều muốn cái áo dài là cổ truyền dân tộc mà không muốn nhắc tới việc nó là một sản phẩm design của sinh viên Mỹ thuật Đông Dương những năm 1930, thời kỳ "Hội nhập lần thứ nhất". Cái áo ấy được gọi là áo tân thời. Đi với quần trắng và nón bài thơ. Ai phục sức như vậy được gọi là "gái tân thời". Cái quần trắng ngược sáng quá sexy bị các nhà gia giáo coi là tệ nạn xã hội. Cái nón là chóp nhọn thì quá tầm thường vì nó vốn của dân cùng đinh.
Ngày nay nước hoa Sài Gòn làm cái chai hình cô gái áo dài đội nón, ý nói nó chứa hương vị, tinh tuý Việt Nam. Cô tân thời là nhân vật trung tâm của tiểu thuyết, thơ và tranh trước 1945. Đâu phải tại áo sống mà tại cái tâm hồn đang khát khao tự do cá nhân, tự do yêu đương, tự do tính dục... Là biểu tượng chống phong kiến, chống ràng buộc lễ giáo Khổng hủ. Là "cởi trói".
80 mỹ nhân nhất "Hoàn vũ" mặc áo dài ở Nha Trang. Chỉ một cô mặc đẹp nhất ấy là cô người Việt. Bài học rút ra là gì: Chỉ có hội nhập mới tạo ra bản sắc. Hội nhập mạnh mới phát huy được bản sắc.
Câu chuyện thi hoa hậu tất nhiên là chuyện giải trí và du lịch. Là chuyện quảng bá hình ảnh cho một "điểm đến" và quảng cáo cho các sản phẩm. Nhưng không chỉ có thế. Đằng sau nó sẽ là những cuộc "cách mạng nho nhỏ". Vấn đề nữ quyền? Vấn đề từ thiện, chống đói nghèo? Vấn đề hoà giải kết nối văn hoá hay gì gì nữa. Những câu thơ nữ quyền ngày nay quá "dung tục, ô uế" so với thơ tiền chiến. Những bức khoả thân, đồng tính quá "kinh hoàng" so với các cô tân thời của Lê Phổ hay Nguyễn Gia Trí.
Nhìn các hoa hậu trong nhà hát hoàn vũ như Bồng Lai, Đào Nguyên hiện hình, nhìn những chiếc xe bao nhiêu tỉ đồng "cưỡi" máy bay về Việt Nam, nhìn những căn hộ, villa cao cấp lộng lẫy như cung đình thời quá vãng, nhìn bàn tiệc 5 sao ở Rìsọt 5 sao..., ta đầy hy vọng. Rồi nhìn sang chợ tạm, ổ chuột, bữa cơm công nhân, căn lều nông thôn, người già và trẻ vô gia cư, và gái đứng đường... Đen trắng quá tương phản. Ta đầy thất vọng. Đều là tân thời cả thôi.
Bài học rút ra là gì: Cái đẹp tân thời sẽ hoà giải và xoa dịu hay sẽ giúp lấp dần nhưng khoảng hố ngăn cách do tân thời sinh ra?
Không chỉ câu chuyện các cô tân thời mà tôi cứ nghĩ: Sau cách mạng và chiến tranh, thời của cải cách đã tới. Thay bằng bạo lực, để giải quyết các mâu thuẫn sẽ là hoà giải. Chẳng biết có phải vậy không. Có rất nhiều điểm tương đồng, "vấn nạn" tương đồng của những thập niên 1920-1930 với những thập niên ta đang sống đây trên mọi lĩnh vực đời sống xã hội: Đổi mới hội nhập, hiện đại hoá, công nghiệp hoá, dân chủ hoá... Phải chăng nếu nghiên cứu kỹ giai đoạn ấy ta sẽ rút ra nhiều bài học quý.