Vậy là tác giả "Tình quê" và "Đoàn quân đi" nổi tiếng thời chống Pháp đã vĩnh viễn ra đi, để lại một vấn vương đầy huyền sử về mình.
Nhạc sĩ Việt Lang tên khai sinh là Lê Quý Hiệp vốn dòng dõi nhiều đời của nhà bác học Lê Quý Đôn (1726-1784). Ông sinh tại Thái Bình ngày 30.11.1927. Thuở nhỏ, ông theo gia đình lên Hà Nội và học tại trường EPSI. Kiến thức âm nhạc để ông có thể có những bài hát nổi tiếng là nhờ thụ học ở nhà trường và tự học.
Cuối năm 1945, hình như để kỷ niệm ngày sinh tuổi 18 của mình và cũng là bắt đầu một ngày sinh khác ở thời đại mới sau Cách mạng Tháng Tám, Lê Quý Hiệp chọn cho mình bút danh Việt Lang - nghĩa là "Chàng trai nước Việt" - và viết bài hát đầu tiên mang tên "Chiều Yên Thế". Bài hát này ngay lập tức đã được ấn hành và bây giờ trở thành nhạc hiệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Bắc Giang.
Thành công ban đầu đã kích thích Việt Lang đến một cung bậc chất ngất của sáng tạo âm nhạc. Kỷ niệm một năm Cách mạng Tháng Tám thành công, Việt Lang viết "Bài ca cách mạng Tháng Tám" in trên Báo Cứu Quốc ra ngày 19.8.1946 với lời tựa ngắn nhưng khẳng định của nhạc sĩ Lưu Hữu Phước: "Đây là bài anh hùng ca ghi một trang sử oanh liệt của dân Việt".
Tiếp nối bản hùng ca này, Việt Lang đã trào ra một khúc trữ tình mang tên "Tình quê hương" loang sâu vào từng con tim yêu nước, thương làng thời ấy: "Ngàn dâu xanh ngắt mấy nếp tranh xa mờ, tiếng sáo bay dập dìu đường về thôn xưa...". Bài hát hình như gợi nhớ cảnh trí làng quê Thái Bình của ông nhưng lại như là của tất cả những người từng có một làng quê chôn nhau cắt rốn.
Năm 1994, "Tình quê hương" đã được những người làm chương trình "Nửa thế kỷ bài hát Việt Nam" đưa vào trình diễn đêm thứ hai - Đêm chống Pháp.
Việt Lang gia nhập quân đội 1947. Đời sống và thực tế chiến đấu của người lính Vệ quốc đoàn đã thôi thúc Việt Lang liên tục thăng hoa trên những sáng tạo đầy ngẫu hứng, tràn trề tự do.
Bài "Những hình bóng qua" được Việt Lang viết vào ngày 12.7.1947 tại thôn Vũ Dương, đã ngay lập tức được truyền vào vùng tạm chiếm và được Nhà xuất bản Yên Sơn ấn hành mà tác giả không biết với chủ đích gì: "Đàn thu - trầm dâng khúc ca sông hồ - Mấy đường tơ biếc rung lời năm xưa - Mùa trăng hàng dương liễu xanh đôi bờ - Ai về tôi nhắn một vài ý thơ...".
Ở mặt trận đường số 5 ác liệt mùa thu 1947, Việt Lang với mật danh L.H đã sáng tác bài hát địch vận "Hoan nghênh các bạn về với chúng tôi" (Soyez les bienvenus) bằng tiếng Pháp. Bài hành khúc đã được chính tác giả chép đẹp với minh hoạ của hoạ sĩ Lương Xuân Nhị và đã in nhiều bản tán phát vào đồn địch.
Đến khi Việt Lang viết "Đoàn quân đi" thì cái tên Việt Lang đã đóng chặt vào ký ức chiến tranh của cả một thời dâng hiến và hy sinh hồn nhiên ấy. Giai điệu bài ca vừa có sức lôi cuốn của sự dấn thân, vừa có sức bay bổng của sự mơ mộng không còn gặp lại ở những thời gian sau: "Đoàn quân đi thấp thoáng trong đêm không một vì sao/ Uốn khúc đường đào mưa trơn bùn sau/ Đoàn quân đi dưới nắng gắt gay mình đầy mồ hôi/ Thép súng say đời vai nặng trĩu căm thù lòng sôi...".
Bên cạnh đấy là những "Hờn Hương Cảng" với nhịp động cơ dành cho cuộc chiến đấu quanh Hải Phòng, "Thu trên sông" như một chút lai láng khi "Gót giang hồ tìm bóng lãng quên", bản valse "Đàm xuân" cho những người lính đón xuân xa nhà, song kỳ lạ nhất là trong màu áo lính, chàng trai Việt Lang lại tiếp nối bài hát "Công nhân Việt Nam" (viết 1.5.1946) bằng "Bài ca quốc tế Lao động" với ca từ rắn rỏi, với giai điệu dễ đi vào lòng người.
Chính thế hệ chống Mỹ chúng tôi đã từng hát vang giai điệu này mà không biết tác giả là nhạc sĩ Việt Lang: "Từ Chicago tiếng thét lớp dân nghèo nàn/ Năm xưa bao nghèo đói kết đoàn vùng lên tranh đấu/ Toàn thế giới bừng bừng sôi làn sóng công nông/ Đập tan áp chế bất công/ Đồng lòng đi tới xã hội tự do/ Kia Ba Lê oai hùng công xã tiên phong/ Quảng Châu lên tiếng/ Công nông liên minh cùng trí thức kết liên/ Chặt xiếng chặt gông giải phóng cướp lấy chính quyền".
Mùa xuân 1949, Việt Lang viết lại một cảm xúc quê hương sau cái tang của người cha qua bài hát "Cầu cau" rất da diết. Giữa lúc dường như năng lực sáng tạo sẽ đưa âm nhạc Việt Lang tới tầm cao của một nhạc sĩ thời chống Pháp, thì do hoàn cảnh gia đình, Việt Lang được chuyển ngành sang giáo dục và thế là tác giả "Đoàn quân đi" hoá thân thành nhà giáo Lê Huy.
Từ một "Chàng trai nước Việt" phụng sự âm nhạc đến một nhà giáo Lê Huy phụng sự nghề trồng người. Việt Lang vừa dạy học, vừa nuôi dưỡng ba đưa em mồ côi cha mẹ trở thành những cán bộ có ích cho cách mạng.
Hoà bình ở miền Bắc, thầy Lê Huy về Hà Nội và tiếp tục làm nghề dạy học. Rồi sau đó, ông từng làm trưởng đoàn chuyên gia giáo dục tại thủ đô Luanda (Angola) khá nhiều năm. Những người yêu âm nhạc bỗng dưng thấy Việt Lang biệt tăm trong làng nhạc mà không rõ lý do. Nhiều năm, nhiều người đi tìm Việt Lang mà không tìm ra.
Ông Lý Văn Sáu rất thân với ông Lê Huy nhưng không hề biết ông Lê Huy chính là Việt Lang. Chỉ vài năm gần đây khi biết sự thật này, ông Sáu đã khóc vì sung sướng.
Nhà thơ Dương Tường chính là một fan hâm mộ Việt Lang, lại chơi rất thân với trưởng nữ của ông mà bao năm cũng không biết Lê Huy là Việt Lang, đến nỗi vì yêu Việt Lang quá, Dương Tường đã phải viết trên "Tạp chí Âm nhạc" của Hội Nhạc sĩ Việt Nam một bài báo mang tên "Việt Lang bây giờ anh ở đâu?".
Song cũng nhờ bài báo đó, Việt Lang đã được đánh thức. Vào một sớm mùa xuân cách đây 15 năm, Việt Lang đã đến "Tạp chí âm nhạc" gặp tôi và kể hết đầu đuôi câu chuyện. Và tôi được ông coi như bạn vong niên từ ngày đó.
Dù đã bỏ dang dở sự nghiệp âm nhạc, Việt Lang vẫn rất yêu, rất say mê sáng tác cho riêng mình. Với bút danh Huy Lê, Việt Lang đã viết ra bao bài hát cho vợ, cho gia đình, cho các trường mà ông từng dạy học. Hợp xướng ông viết cho trường Việt-Ba đã được Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam thu thanh.
Sau khi về hưu, dẫu vẫn tham gia công việc tại cơ quan UNESCO của Hà Nội, ông có dành nhiều thời gian hơn cho sáng tác bài hát. Bài hát "Chúc mừng năm mới", "Chào mừng ASEM"....của ông đã được hát vang trên làn sóng phát thanh và truyền hình. Là một công dân rất yêu Bác Hồ, ông đã viết nhiều bài báo về Bác Hồ, về giáo dục đạo đức Bác Hồ trong nhà trường, rồi làm thơ và viết bài hát về Bác Hồ.
Để kỷ niệm nửa thế kỷ thành lập Hội Nhạc sĩ Việt Nam, hội chủ trương ra cuốn sách "Nhạc sĩ Việt Nam" trong đó không chỉ giới thiệu những nhạc sĩ - hội viên mà còn giới thiệu cả những tác giả có đóng góp cho sự nghiệp âm nhạc Việt Nam. Việt Lang đã được giới thiệu trân trọng như các tác giả khác.
Ngày kỷ niệm thành lập hội cuối năm 2007, dù đã mắc bệnh nan y, Việt Lang từ phòng xạ trị Bệnh viện K đi thẳng tới lễ kỷ niệm tươi cười như thường. Chính trong ngày vui đó, ông đã gặp lại Tô Vũ sau tròn 60 năm xa, gặp Phan Huỳnh Điểu, Mạc Hy... nhưng đã không gặp được Huy Du một thời Liên khu Ba - Huy Du đã ra đi trước đấy ít ngày.
Chính Việt Lang cũng đâu ngờ lần gặp gỡ, hội ngội làng nhạc hôm ấy là lần cuối cùng ông cùng anh em quây quần mừng tủi. Ông đã ra đi khỏi cõi đời nhẹ nhàng như từng ra đi khỏi cái tên Việt Lang, để lại một huyền sử vô tận về một "Chàng trai nước Việt" hồn nhiên ca hát.