Giới văn nghệ sĩ đã có nhiều tác phẩm về Ngã ba Đồng Lộc như bài thơ "Ngã ba Đồng Lộc" của nhà thơ Huy Cận, tranh "Ngã ba Đồng Lộc" của hoạ sĩ Lê Huy Hoà, phim tài liệu và phim truyện đều mang tên "Ngã ba Đồng Lộc"...
Đối với riêng nhà thơ - nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo, Ngã ba Đồng Lộc là nỗi ám ảnh quá sâu sắc khi anh đến thăm sau ngày 10 cô gái hy sinh ít năm. Sau chiến tranh, vào dịp kỷ niệm 10 năm (1978) huyền thoại Ngã ba Đồng Lộc, Nguyễn Trọng Tạo đã viết một trường ca về ngã ba này mang tên "Con đường của những vì sao" hay "Trường ca Đồng Lộc". Có lẽ, đây là trường ca duy nhất về huyền thoại Ngã ba Đồng Lộc. Trường ca được ấn hành mười vạn bản tại Nhà Xuất bản Thanh Niên năm 1981, cũng là một tác phẩm thơ có số bản in kỷ lục.
Năm nay, nhân kỷ niệm 40 năm huyền thoại Ngã ba Đồng Lộc, trường ca đã được tái bản khá đẹp (chứ không sơ giản như in lần đầu). Một tái bản là do sự kết hợp giữa Sở VHTTDL Hà Tĩnh cùng Trung tâm Văn hoá ngôn ngữ Đông Tây và Cty cổ phần đầu tư thương mại Đông Dương, còn một tái bản khác là ở Nhà Xuất bản Lao Động. Cả hai tái bản gộp lại được số bản in chừng ba ngàn bản. Thế cũng đã là lượng ấn phẩm lý tưởng đối với "văn hoá đọc" bây giờ.
Trong trường ca, Nguyễn Trọng Tạo có một hình tượng khái quát là hình tượng "nhân dân" với những câu thơ còn nguyên nghĩa với hôm nay và cả mai sau: "Không thể nào ra lệnh được nhân dân/ khi chưa hiểu hết lòng dân rộng lớn/ Nhân dân sống, nhân dân làm lụng/ áo vá vai lòng thơm thảo lành nguyên/ Nhân dân căm hờn như núi dựng chông/ Nhân dân yêu thương đồng dâng gạo trắng".
Sau trường ca, vào dịp kỷ niệm 30 năm huyền thoại Ngã ba Đồng Lộc (1998), Nguyễn Trọng Tạo lại về ngã ba ám ảnh này và đã "nhập đồng" viết ra ca khúc "Đồng Lộc thông ru" với những tiếng hú hà mở đầu đầy tâm linh. Ca khúc có ca từ mà nhà thơ Hữu Thỉnh hết sức thán phục: "Nhớ một thời kháng chiến/ Con đường trên tay em...".
 |
| "Trường ca Đồng Lộc" của Nguyễn Trọng Tạo. |
Ngược lại với Nguyễn Trọng Tạo là nữ nhạc sĩ Quỳnh Hợp. Thua kém các đàn anh hơn một thập kỷ tuổi tác, khi Quỳnh Hợp vào bộ đội thì đất nước đã thanh bình gần 10 năm. Nhưng có lẽ cái chất lính thời chiến thì vẫn còn nguyên ở các đơn vị ngày ấy. Bởi vậy, dù đã ra quân từ lâu, đã trở thành nữ nhạc sĩ biên tập âm nhạc tại Đài Tiếng nói Nhân dân TPHCM, nhưng Quỳnh Hợp vẫn còn giữ nguyên chất lính trong mình. Nhờ thế mà nhân dịp lễ hội 40 năm huyền thoại Ngã ba Đồng Lộc, Quỳnh Hợp đã có một album gần 10 ca khúc phổ thơ về Đồng Lộc mang tên "Ngã ba huyền thoại". Để viết được những ca khúc này, Quỳnh Hợp không chỉ nghiền ngẫm rất kỹ các bài thơ, mà còn phải ra Đồng Lộc hương khói trước đài tưởng niệm và đi thực tế ở Hà Tĩnh nhiều ngày.
Những bài thơ Quỳnh Hợp chọn phổ nhạc đa phần là thơ năm chữ của Bùi Mạnh Hảo, Mai Hữu Phước. Cũng có những bài thơ sáu chữ và bảy chữ, nhưng đặc biệt nhất là bài thơ bốn chữ của Nguyễn Trọng Tuất được phổ theo âm hưởng ca trù. Nói đến ca trù, có lẽ đa số đều cho rằng đó là âm nhạc cổ truyền đất Bắc. Điều đó cũng là một nhận định đáng tin cậy. Nhưng người Hà Tĩnh thì lại cho rằng, làng Cổ Đạm (Nghi Xuân) mới là nơi gốc gác của ca trù. Từ bài thơ "Thơm mười ngôi mộ" của Nguyễn Trọng Tuất, Quỳnh Hợp đã thổi vào đấy không khí âm nhạc của "hát nói" mang một tâm linh trầm lắng và thành kính: "Mười ngôi mộ trắng/ Mười ngôi sao vàng/ Đất đồi đỏ nắng/ Linh hồn nghĩa trang/ Ngã ba thông xanh/ Rì rào gió hát/ Khói hương bát ngát/ Bùi ngùi nhớ thương...".
Sự đóng góp của Nguyễn Trọng Tạo và Quỳnh Hợp trong dịp kỷ niệm này tạo nên một ấn tượng độc đáo trong ấn tượng toàn cảnh mà Hội Nhạc sĩ VN đã tạo ra với một chương trình sáng tác về Đồng Lộc vừa báo cáo vào dịp cuối tháng 6.2008. Trong những tác phẩm mới ấy về Đồng Lộc, có cả sáng tác cuối cùng của cố nhạc sĩ Tân Huyền - người con của Hà Tĩnh - được ông viết ra trước khi từ trần ít ngày.