Tác phẩm thể hiện lòng yêu trẻ tha thiết, tinh thần dân chủ và chủ nghĩa nhân văn, tôn trọng tự do và nhân phẩm con người.
Émile hay là về giáo dục là sự hoà quyện giữa văn chương và triết lý. Như tiêu đề của tác phẩm, đó là chuyên luận về giáo dục, hay đúng hơn là chuyên luận về "nghệ thuật hình thành con người".
Tuy nhiên, cũng có thể coi đó là một tiểu thuyết xã hội - sư phạm với nhân vật hư cấu là cậu bé Émile. Việc giáo dục Émile chỉ nhằm một mục đích: Đào tạo một con người tự do, có khả năng tự bảo vệ chống mọi sự gò ép khiên cưỡng; mà muốn đào tạo một con người tự do thì chỉ có một cách duy nhất là đối xử với họ như một sinh thể tự do, tôn trọng tự do của đứa trẻ.
Tác phẩm dày 692 trang, gồm 5 phần. Quyển I kể về giai đoạn bé Émile từ lúc ra đời đến lúc tập nói, tức là khoảng từ 0 đến 2 tuổi. Trong giai đoạn này, nhà giáo dục cần chăm sóc sức khoẻ của bé, việc sử dụng các giác quan. Quyển II - từ 3 đến 12 tuổi: Sự phát triển của cậu bé luôn gắn với các trò chơi giáo dục, chơi mà học... Quyển III - giai đoạn Émile từ 12 đến 15 tuổi, được học kiến thức thực nghiệm hướng nghiệp cho nghề nghiệp tương lai. Ngoài các môn học cơ bản, cậu còn được học môn lịch sử nhân loại, môn tâm lý học ứng dụng để ứng xử mọi tình huống xảy ra trong đời sống.
Quyển IV -15 đến 20 tuổi, Émile cần được hưởng nền giáo dục đạo đức (trong đó có cả giáo dục giới tính, giáo dục thẩm mỹ...) và giáo dục tôn giáo để bước vào thế giới của người lớn mà không ngỡ ngàng, vấp váp. Quyển V - Émile từ 20 đến 25 tuổi, độ tuổi khôn lớn và hôn nhân. Thông qua vị hôn thê của Émile, Rousseau dành riêng quyển cuối cùng này để nói về giáo dục các em gái. Theo dịch giả, nhà nghiên cứu triết học Bùi Văn Nam Sơn, đây là một triết lý giáo dục nhân bản : Dạy và học làm người.
Tư tưởng sư phạm của Rousseau được phản ánh trong các đề án cải cách giáo dục quốc dân của Pháp thời Cách mạng 1789 và có ảnh hưởng đến nhiều nhà tư tưởng-sư phạm, như J. H. Pestalozzi, A. S. Makarenko, J. Dewey... Cho đến nay, Émile hay là về giáo dục vẫn là một tác phẩm được đọc nhiều nhất và phổ cập nhất về đề tài này. Đặc biệt ở Nhật Bản, người ta bắt buộc tất cả các giáo viên mầm non phải đọc cuốn sách này trước khi bước vào nghề.
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), nhà triết học, nhà văn, nhà sân khấu xuất thân từ một gia đình gốc Pháp. Với tư cách là một triết gia theo thuyết tự nhiên thần và nhị nguyên luận, ông đề cao tình yêu đối với thiên nhiên và có một quan niệm bi đát về xã hội, cho rằng xã hội văn minh làm hư hỏng con người. Tác phẩm Khế ước xã hội (1762) đã làm cho Rousseau có vai trò quan trọng trong triết học chính trị. Rousseau đã đi xa hơn Montesquieu và Voltaire trong việc bảo vệ tự do và bình đẳng trên cơ sở hoà giải quyền tự do cá nhân với những yêu cầu của đời sống xã hội. Theo ông, cần thiết lập một trật tự xã hội "tự nhiên".
Đây là một học thuyết về nhà nước mà nền tảng là sự hiệp thương giữa mọi người, nhân dân có quyền nắm chính quyền, lật đổ vua chúa phong kiến. Khế ước xã hội của Rousseau đã gợi ý cho việc soạn thảo Tuyên ngôn về nhân quyền - tác phẩm thể hiện quan điểm chính trị của cuộc cách mạng tư sản, có ảnh hưởng đến các nhà triết học lớn của Đức như I. Kant và J. G. Fichte.
Với tư cách là một nhà văn, ông nổi tiếng trên văn đàn với những tác phẩm như Julie hay nàng Héloise mới (1761), Thú nhận (1782) Những mơ mộng của một người dạo chơi cô độc (1772-1778). Rousseau là đại biểu xuất sắc của chủ nghĩa linh cảm trong lý luận văn học và sân khấu, là người có ảnh hưởng lớn đến toàn bộ nền văn học Châu Âu không chỉ trong thời đại Khai sáng.