Quán Thánh là một con đường khá dài của Hà Nội. Bắt đầu từ vườn hoa Hàng Đậu chạy thẳng lên tận hồ Tây. Xưa kia, đường tàu điện từ bờ hồ Hoàn Kiếm lên chợ Đồng Xuân đi đến két nước Hàng Đậu thì rẽ làm hai, một đường đi thẳng theo Hàng Than lên dốc Yên Phụ, một đường rẽ sang phố Quán Thánh để đi lên tận Bưởi.
Đó là con đường đi giữa hai hàng cây rợp bóng, dọc bên đường là những biệt thự ẩn sau những tán lá sum sê. Đường tàu điện là trục vận chuyển nông sản từ các huyện ngoại thành qua chợ Bưởi, đến chợ Đồng Xuân. Đó cũng là phương tiện đi lại của các cậu học sinh trường Trung học Bảo hộ (LYPRO), sau này là trường Chu Văn An, một ngôi trường có lịch sử 100 năm vào năm 2008.
Ngày nay đường tàu điện đã bị bóc dỡ, Quán Thánh trở thành một con đường tấp nập đi một chiều, xe máy, ôtô nườm nượp chảy thành dòng, không còn đâu bóng dáng của những cô gái ngoại thành đem rau vào bán trong phố, hay những chàng trai trẻ cắp sách đi học, hoặc những người nhàn tản cuốc bộ lên hồ Tây. Dọc hai bên phố không còn thấy hình bóng của những biệt thự cổ kính, mà chỉ là những cửa hàng và khách sạn phô trương ánh đèn màu và hàng hoá bày la liệt.
Nhưng thử hỏi có ai còn nhớ rằng nơi đây đã chứng kiến sự ra đời một tổ chức văn học tiên phong, mở đầu cho một trào lưu văn học mới, góp phần hình thành nền văn học hiện đại Việt Nam. Đó là Tự lực văn đoàn do nhà văn Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam) chủ trương năm 1933. Trên căn gác của số nhà 80, Nhất Linh đã ấp ủ ý tưởng thành lập tổ chức văn học đầu tiên với một tuyên ngôn đơn giản: "Lúc nào cũng mới trẻ, yêu đời, có chí phấn đấu và tin ở sự tiến bộ. Theo chủ nghĩa bình dân, không có tính cách trưởng giả quý phái. Tôn trọng tự do cá nhân...".
Những người đầu tiên tham gia văn đoàn là các em của Nhất Linh như Hoàng Đạo (Nguyễn Tường Long - em thứ tư), Thạch Lam (Nguyễn Tường Lân - em thứ sáu) và một người bạn văn gần gũi là Khái Hưng (Trần Khánh Giư), rồi có thêm Tú Mỡ, Thế Lữ, Trần Tiêu, Xuân Diệu, hồi đó tự nhận là Thất tinh nhưng thực ra đã có tám người. Tất cả đều trở thành những trụ cột trong văn đàn Việt Nam trước kia cũng như sau này.
Mặc dầu ra đời cách đây hơn 70 năm và tồn tại chỉ có hơn 10 năm, nhưng Tự lực văn đoàn đã để lại dấu ấn không dễ gì phai nhạt trong nhiều thế hệ văn nhân nước ta. Có nhà văn nào lại không biết đến các tác phẩm của văn đoàn khi bước vào nghề cầm bút? Có học sinh nào yêu thích môn văn mà không một lần cầm đến sách của Tự lực văn đoàn? Ấy vậy mà có một thời người ta lại muốn quên đi, không đưa tác phẩm của Văn đoàn lên giá sách của thư viện, không đưa các tác giả này vào sách giáo khoa. Cũng vì vậy mà ngôi nhà số 80 trên phố Quán Thánh cũng bị thời gian phủ lớp bụi quên lãng.
Hơn 60 năm sau, người con út của nhà văn Nhất Linh từ nước ngoài trở về thăm quê cũ, đã tìm đến nơi này và không khỏi bàng hoàng trước những đổi thay: "Tôi dừng lại trước ngã tư Quán Thánh-Hàng Bún. Toà nhà đó phải là ở đây, nhưng tôi không nhận ra. Tôi dò con số 80. Con số đó thuộc một căn nhà ở cuối một ngõ cụt, rất ngắn. Căn nhà hai tầng với bức tường quét vôi vàng loang lổ.
Tôi quay trở ra ngoài ngõ, băng qua bên kia phố Quán Thánh, nhìn từ xa ngược lại. Tôi nhìn ra cái mái ngói nâu nhô lên cao của toà nhà mang số 80 cuối ngõ và tôi hiểu ra: cái vườn hoa nhỏ phía trước biệt thự đã biến mất, thay bằng những căn nhà nhỏ chắn mặt tiền biệt thự chỉ chừa một con ngõ nhỏ đi vào cổng.Tôi băng trở lại con ngõ, nhìn kỹ vào toà nhà cũ kỹ kia. Cái nôi của Tự lực văn đoàn bây giờ bị chia cắt thành từng mảng nhỏ với rất nhiều hộ ở chen chúc [...].
Ở ngã tư đối diện với toà nhà 80 là một khách sạn lớn. Tôi đứng rất lâu dưới mái hiên khách sạn. Ơ vị trí đó tôi có thể nhìn được bao quát: vừa thấy được cái mái ngói nâu của toà biệt thự vừa thấy được mấy cây bàng ở phố Hàng Bún. Tôi lặng người đối diện với cái khung cảnh mà bao năm đã trở thành "linh địa" trong tâm khảm tôi [...].
Đứng ở gốc cây bàng nhìn toà nhà 80 Quán Thánh, cũng như bố tôi năm nào trong hương trầm của đêm 30 Tết, mắt tôi cũng mờ đi vì thương cảm. Bố tôi đã ra đi được non 40 năm. Thất tinh của Tự lực văn đoàn nay tụ hội đầy đủ ở thế giới bên kia, biết đâu anh linh còn vương vấn bên kia đường, dưới cái mái ngói thâm nâu của toà nhà cổ kính kia". (Nguyễn Tường Thiết, "Nhất Linh cha tôi").
Tuy không có tâm trạng như tác giả đoạn văn trên, nhưng khi đứng trước ngôi nhà số 80, chúng ta không khỏi bồi hồi khi nghĩ rằng đây chính là cái nôi sản sinh ra một trào lưu văn học hiện đại mà ảnh hưởng của nó vẫn còn tiếp tục mãi đến ngày nay. Giờ đây chỉ còn là một ngôi nhà chung cư nhếch nhác, với cửa hàng bún chả quạt khói mù trời, và mấy chị bán hàng tò mò nhìn những người khách lạ dừng trước quán nhưng không chịu vào ăn quà với cặp mắt không lấy gì làm thân thiện. Có nên chăng để một tấm biển ở đây, chỉ rõ cho người qua đường biết mình đang đứng ở đâu.
Nếu có một ngày rỗi rãi, bạn hãy dành thời gian đi bộ dọc theo đường Quán Thánh, lần bước lên hồ Tây. Bạn sẽ bắt gặp một vài du khách từ nước ngoài trở về, bước đi không vội vã, nhìn ngó nghiêng nghiêng. Đó có thể là những người đang đi tìm lại một vài hình bóng xưa, những ký ức về một thời đã qua?