Phóng uế bừa bãi, thả chó chạy rông, đỗ xe lung tung, phóng xe bạt mạng, bán rong giữa đường, đổ rác ngập vỉa hè và ngập cả một con kênh đen ngòm nước thải. Rồi tiêm chích, gái đứng đường, cờ bạc vặt, đánh lộn, cuớp giật, chửi nhau v.v và v.v... Phải nhận rằng suốt 12 năm - tính từ khi có phiên chế là khu phố 13 của phường - thì các tệ nạn trên ngày càng giảm.
Mức sống cao dần lên do dân trung lưu tới làm nhà, dân nhập cư cũ đã nhập tịch, dân nhập cư mới giảm dần, tỉ lệ có hộ khẩu, sinh hoạt khu phố chính thức từ 40-50% đã lên tới 90%. Đó là tình hình một khu phố mới mà nguyên nhân của sự thiếu văn minh được quy về mức thu nhập cùng tỉ lệ nhập cư. Điều đó chắc là đúng vì nghèo thì khó sạch, ở tạm thì dễ làm liều, ít học thì khó lịch sự v.v và v.v...
Nhưng chưa đủ. Tình hình khu phố tôi ở trước đây - ngay trung tâm quận Nhất - "cổ kính và giàu sang" bậc nhất cũng không khác: Cũng phóng uế, tiêm chích, đĩ điếm, cờ bạc, cãi lộn, cướp giật, xả rác, lấn chiếm vỉa hè, đua xe, vượt đèn đỏ... Tuy mức độ tăng giảm khác mỗi lúc khác nhau nhưng tệ nạn khi nào cũng có! Khu dân kỳ cựu, giàu có cũng chẳng văn minh gì! Hay tại "Nồi canh mặn không múc được một thìa nhạt"?
Người Hà Nội của tôi tự hào về "hương nhài thanh lịch Tràng An" nhưng khó thấy nơi nào bẩn thỉu, lộn xộn, vô kỷ luật... như khu phố cổ toàn khách du lịch văn minh cùng những người Tràng An "chánh hiệu" nằm ngồi trên những mảnh đất "văn hiến" đắt hơn kim cương!
Họp trực tuyến của UB thành phố, bà chủ tịch năng động vung tay với lời lẽ đanh thép và thiết tha về việc xây dựng văn minh đô thị theo tấm gương sáng Sạch và Xanh của Singapore. Lý lẽ thật hùng hồn: Sao họ làm được mà ta lại không làm được! Vì không có luật lệ, không có hạ tầng, không có giáo dục! Sẽ có luật pháp và quy chế quản lý đô thị. Sẽ có đầu tư đường sá, nhà vệ sinh và tờ rơi tuyên truyền v.v và v.v... Cả gói giải pháp đồng bộ! Nghe nói bên Sing. khi làm việc này người ta đã mời các chuyên gia Israel sang tập huấn cho mọi người dân ở từng khu phố. Thế còn người Israel thì học ai?
Họp dân phố, họp chi bộ, họp cựu chiến binh, họp phụ nữ, họp người cao tuổi, họp thanh niên tình nguyện, họp nhi đồng... mấy tháng nay cũng chỉ một chủ đề Xây dựng văn minh đô thị. Và tâm lý chung của cả người chủ trì lẫn người dự các cuộc họp "đồng bộ" này thật thống nhất: Rồi cũng như các đợt trước đây thôi. Lên như triều cường rồi đâu lại về đấy! Lần này đánh trống rồi cũng bỏ dùi thôi!
Vâng cái cốt lõi là ý thức và tâm lý. Có ý thức, hiểu biết về lối sống đô thị rồi còn phải được tập huấn, rèn giũa hàng ngày để chúng ăn sâu vào tiềm thức, thành ra tâm lý người đô thị. Nhà tâm lý học có lý khi nêu một nguyên nhân căn bản dẫn tới thiếu văn minh đô thị là tâm lý làm người vô danh của người dân. Tội phạm ưa lẩn trốn vào đám đông. Cơ hội, thói quen "tàng hình" trong đám đông là cơ sở cho mọi hành vi bừa bãi, vô ý thức, dám làm liều, vô trách nhiệm.
Ở thành phố này không ai biết ai! Ai cũng có tâm lý được "tự do" như hoang dã nơi rừng xanh, muốn làm gì thì làm! Đố dám ném rác thẳng vào nhà hàng xóm vì người ta thấy mặt nhau, nhận ra nhau; còn đi phố, ngồi trên ôtô thì vung vứt thoải mái vì không ai biết mình! Đái bậy, đại tiện bậy, không ai cả gan làm ở ngõ xóm người quen mình, nhưng giữa phố lạ chẳng ai biết ta thì dễ thôi. Hành vi cá nhân xâm phạm quy ước chung, xâm phạm quyền lợi người khác sinh ra từ tâm lý "tàng hình" này. Con mắt tha nhân là kẻ thù của tự do của ta. Ôi, ông J. P. Sartre thật là bậc thánh!
Văn minh đô thị bắt đầu và hoàn thành ở con người tự chủ, có tên tuổi, địa chỉ cụ thể, không là người vô danh, tàng hình. Hãy bắt đầu ngay hôm nay để ngày này sang năm mừng người văn minh đô thị tròn một tuổi!