Đây là chủ trương lớn và suy cho cùng là để nhân dân thực hiện tốt nhất quyền làm chủ của mình, tạo ra một nền tảng dân chủ (tập trung, đại diện) bền vững và sâu rộng, củng cố cũng như tạo dựng bộ máy chính quyền địa phương gọn nhẹ, thông suốt và hiệu quả…

Trước hết cần khẳng định rằng: Dưới sự lãnh đạo trực tiếp và toàn diện của Đảng, thực tiễn hoạt động của HĐND địa phương đã từng bước khẳng định được vai trò, vị trí của cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương; đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân; thay mặt cho nhân dân thực hiện tốt hai chức năng chủ yếu là quyết định những vấn đề KT-XH lớn ở địa phương và giám sát theo quy định của pháp luật.

Sự hiện diện của HĐND địa phương trong hệ thống chính trị đã góp phần bảo đảm sự cân bằng cần thiết trong mối quan hệ giữa quyền lực và trách nhiệm của các cơ quan quản lý điều hành, cũng như hoạt động của các cơ quan tư pháp ở địa phương.

Ưu thế là vậy, song từ thực tiễn hoạt động của HĐND địa phương không thể nói đến những tồn tại hạn chế có tính phổ biến của các cấp HĐND địa phương. Gần đây, nhiều nhà phân tích đã chỉ ra những thuộc tính nội tại của HĐND địa phương mang theo những hạn chế phổ biến. Thứ nhất, tính độc lập, khách quan cần có trong việc thực hiện chức năng quyết định của HĐND địa phương theo quy định của pháp luật còn hạn chế.

Thứ hai, chất lượng và hiệu quả hoạt động giám sát của các ban và của HĐND chưa cao. Thứ ba, chất lượng và hiệu quả làm việc của thường trực HĐND địa phương còn nhiều hạn chế.

Có nhiều nguyên nhân làm cho hoạt động của HĐND địa phương còn những hạn chế nói trên. Về mặt lý luận, HĐND các cấp là cơ quan dân cử, quyết định của HĐND từng cấp là biểu hiện tập trung ý chí nguyện vọng của nhân dân ở mỗi cấp, mỗi địa phương. Và như vậy, trên thực tế, tính hệ thống của các cơ quan dân cử không được xác lập.

Hệ quả là mối liên hệ giữa các cơ quan dân cử thiếu tính hệ thống từ trung ương đến địa phương; hoạt động của HĐND cấp dưới không chịu sự quản lý, chỉ đạo của HĐND cấp trên; HĐND cấp trên không chịu trách nhiệm về chất lượng và hiệu quả hoạt động của HĐND cấp dưới. Thực trạng đó đã làm cho hoạt động của HĐND các cấp (đặc biệt là đối với HĐND huyện - quận, xã) rơi vào tình trạng “đơn thương độc mã”, thiếu gắn bó, thiếu sự hợp tác, thiếu tính hệ thống và thông suốt; theo đó không tạo ra được sức mạnh, quyền lực nhân dân cần thiết của cả hệ thống.

Tìm giải pháp tháo gỡ cho vấn đề này sẽ cho chúng ta cơ sở để quyết định việc có hay không nên tổ chức HĐND địa phương (hiện đang trong quá trình lập đề án thí điểm)? Không phải ngẫu nhiên mà Phó Thủ tướng Nguyễn Sinh Hùng khi kết luận về cho phép thí điểm không tổ chức HĐND địa phương nhấn mạnh đến yêu cầu phải bảo đảm tính thống nhất, thông suốt, hiệu quả trong hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước.