Ông nói vai trò phản biện xã hội đã được Nghị quyết Đại hội Đảng CSVN lần thứ X thông qua, từ "phản biện" hay "phản biện xã hội" xuất hiện trong văn kiện nhiều lần. Ông Khải kể, khi bàn về dự án này thì "có một ông hỏi: Phản biện gì? Phản biện ai?". Vì thế mà đề án dừng lại không có tiến triển gì thêm.
Thấy hơi lạ, tôi tìm trong văn kiện Đại hội X Đảng CSVN (18-25.4.2006), trong Báo cáo Chính trị và thấy các đoạn nói về phản biện như sau: "Xây dựng quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị-xã hội và nhân dân đối với việc hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách, quyết định lớn của Đảng và việc tổ chức thực hiện, kể cả đối với công tác tổ chức và cán bộ". (...) "Coi trọng vai trò tư vấn, phản biện của các hội khoa học kỹ thuật, khoa học xã hội và văn học, nghệ thuật đối với các dự án phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội". (...) "Nhà nước ban hành cơ chế để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện xã hội".
Đúng là có nhắc tới việc xây dựng quy chế giám sát và phản biện xã hội của MTTQ. Và chắc là trên cơ sở đó mà ngày 3.7.2006 MTTQ đã tổ chức hội thảo về một dự án như thế với sự tham dự của nhiều cựu quan chức cấp cao, kể cả nguyên Tổng Bí thư Đảng CSVN Lê Khả Phiêu. Báo chí thời đó cũng sôi nổi đưa tin và động viên người dân đóng góp cho dự án.
Cho đến nay quy chế đó vẫn chưa được xây dựng và tất nhiên chưa được thông qua. Như thế, có vẻ là điều ông Khải đưa ra, như một minh hoạ cho sự khó khăn của các tổ chức xã hội dân sự tham gia vào quá trình xây dựng pháp luật, là có căn cứ.
Hãy giả sử những điều ông Khải nói về hai câu hỏi của một người nào đó là đúng, mà các chứng cứ vừa nêu ở trên có vẻ xác nhận những điều ấy, thì chúng ta không thể không rút ra kết luận: Người hỏi hai câu hỏi đó, hẳn phải là một cán bộ có cỡ. Tuy nhiên, dù là ai, đã là đảng viên đều phải chấp hành nghị quyết của Đảng.
Nếu ai vi phạm kỷ luật Đảng (về việc thực hiện nghị quyết về "xây dựng quy chế giám sát và phản biện của MTTQ"), thì cần phải xem xét lại. Điều lệ của Đảng CSVN quy định như thế, và chỉ có như thế thì Đảng mới mạnh. Cần phải tuyên truyền sâu rộng hơn thế nào là "phản biện", "phản biện xã hội" là gì, và để tìm một tiếng nói chung đồng thuận, thực hiện tốt nghị quyết của Đảng. Phản biện xã hội đâu có dễ.
Nhiều người nói phản biện khoa học khác phản biện xã hội. Phản biện khoa học khách quan, phản biện xã hội luôn gắn với "lập trường" và rất dễ bị "lợi dụng". Phải nói ngay, không có phản biện nào là khách quan cả. Chẳng phải các bài báo mang tính cách mạng của nhiều nhà khoa học nổi tiếng lúc đầu đã bị các "phản biện" bác bỏ đó sao?
Phản biện là ý kiến độc lập (không nhất thiết là phản bác mà rất có thể là khen và chê) của một người hay một tổ chức nào đó. Nó luôn mang tính chủ quan. Cái hay của phản biện là tạo điều kiện cho ý kiến khác có thể được cất lên. Nếu hiểu như vậy, tức là ý kiến phản biện là ý kiến độc lập, luôn mang tính chủ quan của nhà phản biện, nhằm tạo ra cho những người có quyền quyết định nhiều khả năng tham khảo và lựa chọn hơn.
Ý kiến phản biện chưa chắc đã đúng, nó là ý kiến khác, độc lập. Khoa học không thể phát triển nếu không có môi trường khuyến khích phản biện. Xã hội không thể phát triển, không thể có dân chủ nếu sự phản biện xã hội bị cản trở. Có ý kiến cho rằng, nên khuyến khích phản biện trước khi ra quyết định, còn khi quyết định đã được đưa ra thì phản biện có nghĩa là chống đối. Không có cái "chống đối" hay "phản biện" sau khi quyết định đã được đưa ra, thì làm sao có thể phát hiện ra sai lầm?
Tất cả chúng ta đều là người trần mắt thịt, dễ mắc sai lầm, nên phản biện sau khi quyết định đã được đưa ra cũng quan trọng. Chỉ có tạo môi trường lành mạnh cho phản biện xã hội, thì mới có phát triển bền vững. Dẫu có nhiều khó khăn, trở ngại, Quy chế giám sát và phản biện xã hội của MTTQVN rất cần sớm được triển khai xây dựng.