Ba đặc trưng cơ bản của chuyển đổi lớn này là: Sau 30-40 năm số lượng nông dân từ chỗ chiếm đa số dân cư đã giảm đi đáng kể chỉ còn chiếm khoảng 5-7% dân cư và lực lượng lao động; cùng thời gian đó tỉ lệ đóng góp của nông nghiệp từ chỗ khá lớn trong GDP vào đầu thời kỳ chuyển đổi đã giảm đi nhanh chóng và chỉ còn chiếm vài phần trăm tổng sản lượng quốc nội vào cuối thời kỳ; nhưng tính bằng số tuyệt đối sản lượng nông nghiệp tăng 2-4 lần. Hầu như vai trò của nông dân ngày càng bị lu mờ. Không phải vậy!
Hiện nay cả thế giới đang lo về an ninh lương thực. Tại nhiều nước giá lương thực tăng cao đã gây ra bạo loạn khiến chính phủ bị đổ. Cuộc khủng hoảng lương thực có thể làm cho cả 100 triệu người lâm vào nghèo đói và xoá sạch những thành tích xoá đói giảm nghèo trong thời gian qua. Hội nghị của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) vừa qua đã ra lời kêu gọi các nước hành động khẩn cấp để dập "cơn bão giá" lương thực đang hoành hành.
Tổng thư ký Liên Hợp Quốc kêu gọi thế giới có hành động khẩn cấp để tránh xảy ra nạn đói. Trong những lúc như vậy càng thấy nông dân quan trọng đến thế nào. Dẫu cho ở các nước phát triển nông dân hầu như đã không còn, đóng góp cho GDP và công ăn việc làm không đáng kể, song không vì thế mà vai trò của họ giảm đi. Ở nước ta nông dân còn chiếm đa số dân cư và vẫn tạo ra khoảng 20% GDP và vai trò của họ còn quan trọng hơn nữa.
Trong thời kỳ bao cấp, nông dân là những người tiên phong "phá rào" do chính quyền tạo ra để tự cứu lấy mình và chính họ đã khởi xướng sự nghiệp đổi mới. Nếu giả như không có sự phá rào của họ, không có đổi mới thì không hiểu cuộc sống của hơn 80 triệu dân ta sẽ ra sao. Khi đó không có chương trình quốc gia chính thức nào về nông sản, nhưng từ chỗ thiếu ăn, Việt Nam đã trở thành nhà xuất khẩu gạo lớn trên thế giới suốt cả chục năm qua.
Ngày nay không chỉ có gạo mà vị thế thương mại của nhiều loại nông sản xuất khẩu Việt Nam trên thế giới cũng có thứ hạng cao: Hạt tiêu vị thế số 1; càphê, gạo, hạt điều đứng thứ 2; cao su thứ 4; chè thứ 7. Kim ngạch xuất khẩu nông sản liên tục tăng ở mức cao trong các năm vừa qua (năm 2007 đạt 12,5 tỉ USD) và luôn luôn xuất siêu (xuất khẩu nông sản cao hơn nhập khẩu) trong khi tổng xuất nhập khẩu của Việt Nam luôn ở trạng thái nhập siêu trong thời gian đó.
Tốc độ tăng trưởng trung bình của nông nghiệp trong giai đoạn 1995-2007 là 4%/năm tuy có thấp hơn so với công nghiệp và dịch vụ song cũng là tốc độ tăng trưởng khá. Nó còn tạo công ăn việc làm cho hơn một nửa lực lượng lao động.
Nông thôn, nông dân và nông nghiệp không sử dụng nhiều nguồn lực quốc gia (tài nguyên, vốn đầu tư), khó tiếp cận được các khoản tín dụng, không được chú ý đúng mức, nhưng đã âm thầm làm nên những kỳ tích, ngược lại hoàn toàn với các doanh nghiệp nhà nước, nhất là các tập đoàn kinh tế nhà nước, luôn được ưu ái, sử dụng phần lớn nguồn lực quốc gia nhưng lại hoạt động kém hiệu quả, tạo ít công ăn việc làm, luôn nhập siêu và có thể gây nhiều khó khăn cho nền kinh tế.
Việt Nam đặt mục tiêu đến 2020 cơ bản trở thành nước công nghiệp. Nếu tỉ trọng của nông nghiệp trong GDP tiến triển như 12 năm qua (từ 27% năm 1995 xuống khoảng 18% năm 2007) thì đến 2020 nông nghiệp sẽ chiếm khoảng 10% GDP. Theo Tổng cục Thống kê, tỉ lệ lao động nông lâm nghiệp chiếm 62,5% lực lượng lao động năm 2000 và 52,1% năm 2006. Nếu tốc độ này được duy trì thì đến 2020 lực lượng lao động nông lâm nghiệp vẫn chiếm khoảng 32% lực lượng lao động, một con số khá cao đối với một nước công nghiệp.
Để Việt Nam có được những sự biến đổi lớn lao như vậy quả thực phải làm rất nhiều việc. Từ đô thị hoá, đào tạo nghề cho hàng chục triệu nông dân để họ chuyển sang công nghiệp và dịch vụ đến những vấn đề như hộ khẩu (lẽ ra nên bỏ từ lâu), di cư, giáo dục, y tế, nhà ở cho họ và con em họ. Sẽ không thể có các đề án đồ sộ áp từ trên xuống vì những đề án như vậy đều thất bại, thay vào đó phải để cho những sáng kiến từ dưới lên phát huy tác dụng, cần sự đóng góp trí tuệ của nhiều người và sự tham gia của hàng triệu người, nhất là các doanh nhân.
Nghe nói vài tháng nữa Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam sẽ họp bàn về về nông thôn, nông dân, nông nghiệp và trí thức. Hy vọng vị thế của họ sẽ được coi trọng và trí thức Việt Nam cũng học được những bài học của nông dân, năng động như nông dân.