Vậy mà bỗng dưng con người can thiệp vào, biến vùng đất ấy thành đất chết, cây mạ héo đọt ngay khi vừa chạm rễ xuống đất, cá tôm không thể sống. Con người vì vậy mà cũng bỏ đất ra đi...

Huyện Cần Đước từ lâu nổi tiếng là vùng đất lúa, với gạo nàng thơm Chợ Đào lừng danh dùng để tiến vua. Huyện Cần Đước cũng là cái nôi của đờn ca tài tử Nam Bộ. Về Cần Đước trong những ngày này tôi cũng thấy lúa xanh đồng và nghe ngân nga bài vọng cổ. Thế nhưng, có một nơi những cánh đồng đã biến mất màu xanh và trong bản vọng cổ mượt mà là những nỗi niềm u ẩn...

Vùng đất chết!

Đầu tháng 7.2008 tôi cùng anh Võ Trường Kỳ - thường trực HĐND tỉnh, nguyên GĐ Sở VHTT Long An - về Cần Đước dự kỳ họp HĐND huyện. Ngồi trên xe, anh Kỳ mở bài vọng cổ "Cung đàn miền hạ" của tác giả Ngô Hồng Khanh, với giọng hát của Lê Văn Gàn - một thanh niên chuyên chạy xe ôm ở xã Long Hựu Tây - Cần Đước, người vừa đoạt giải cao cuộc thi "Chuông vàng vọng cổ" ở TPHCM. "Lúa níu đôi chân, chân bám đất/ tôi về Cần Đước dưới mưa rơi/ Bâng khuâng ai hát bài vọng cổ/ Khoan nhặt đầy vơi tiếng cuộc đời". Âm điệu bài vọng cổ buồn man mác, anh Kỳ với giọng đượm buồn đã khuyên tôi: Nên đi tìm hiểu về "vùng đất chết".

Anh Bước với nghề xe nhang.

Vùng đất chết! Đó là cách gọi của người dân Cần Đước để chỉ vạt đất nằm bên sông Vàm Cỏ trải dài qua các xã Long Hựu Tây, Phước Tuy, Tân Trạch, Long Sơn. Tên gọi "vùng đất chết" quả thật không sai. Đang giữa vụ hè thu, khi các cánh đồng khác lúa mơn mởn thì con gái, thì dọc theo vạt đất này vẫn là một màu vàng cố hữu - màu của phèn bám dày trên mặt ruộng. Thỉnh thoảng cũng có màu xanh, nhưng là màu xanh cây năng - loại cây thích hợp với đất phèn nhưng không giúp ích gì cho con người. Theo ông Nguyễn Văn Đông - Phó ban Tuyên giáo Tỉnh uỷ Long An, nguyên Chủ tịch UBND huyện Cần Đước, vùng đất chết này có diện tích gần 1.000ha, sau nhiều năm tốn biết bao công sức và tiền của để cải tạo, hiện diện tích "đất chết" cũng còn khoảng một nửa.

Nghèo khổ và ly hương

Tôi men theo đường đê từ Phước Tuy qua Tân Trạch, Long Sơn, vùng nông thôn nghèo khổ như bị bỏ quên trong quá trình xây dựng công nghiệp hoá tỉnh Long An. Một bên là dòng Vàm Cỏ đang mùa nước đổ đầy sức sống, một bên là những cánh đồng đã chết từ lâu. Tại ấp 1, xã Phước Tuy, từ trong ruộng năng và những chòi lá bất ngờ xuất hiện một người nông dân gầy gò, lam lũ. Tên anh là Nguyễn Văn Của. Anh cho biết, con đê được đắp năm 1991 để làm "thuỷ lợi". Trước khi đắp đê ruộng ở đây làm được 1 vụ lúa với năng suất khoảng 2 tấn/ha, cộng với nguồn lợi từ cá tôm khá dồi dào, người dân tuy không giàu có nhưng cũng sống được với ruộng đồng.

Sau khi đắp đê, nhiều năm liền mất mùa, người dân đói khổ. Về sau ruộng nằm sâu bên trong được cải tạo dần. Thế nhưng dãy đất rộng chừng 300 mét cặp theo đê thì vẫn "chết" suốt gần 20 năm qua. Anh Của cho biết, ruộng của gia đình anh cũng bỏ hoang, con anh phải nghỉ học sớm, đi làm công nhân ở Cty ChingLuh (Bến Lức). Cũng tại xã Phước Tuy, ở ấp 4, tôi đã gặp hai vợ chồng anh Phan Văn Bước và chị Nguyễn Thị Xương. Họ cũng từng đi tìm kế sinh nhai ở TPHCM, rồi tình cờ học được nghề làm nhang ở Chợ Lớn. Vợ chồng anh về quê mở cơ sở "xe nhang", hàng ngày giải quyết việc làm cho 100 bà con, với thu nhập khoảng 40 ngàn đồng/ngày.

Mức thu nhập này là "lý tưởng" ở nơi đây, nhưng điều quan trọng hơn là anh đã giúp giữ chân hàng trăm người không bỏ quê bước vào cảnh ly hương. Ông Nguyễn Văn Thành - Phó Chủ tịch UBND xã Phước Tuy cho biết, gần 50% lao động trong xã phải đi kiếm sống xa bằng đủ các nghề như phụ hồ, mua ve chai, làm mướn, công nhân... Hồi trước, toàn xã có trên 1.800ha đất nông nghiệp, thì đã có 900ha bị ảnh hưởng bởi tình trạng ứ phèn, trong đó 150ha "chết trắng". Những năm qua nhờ tỉnh và huyện đầu tư thêm kênh, cống, nhiều diện tích đã "hồi sinh", nhưng cũng còn gần 100 "chết". Những cánh đồng chết đã làm cho Phước Tuy trở thành xã nghèo trọng điểm của Long An.