Điều này đáng để chúng ta suy nghĩ nhất là trong bối cảnh chạy đua chọn trường, chọn lớp; dạy thêm, học thêm tràn lan hiện nay.

Dân tỉnh lẻ thủ khoa trường xịn

Trong bốn thủ khoa của Trường ĐH Bách khoa TPHCM (đều được 30 điểm), Nguyễn Lâm Trúc - học sinh đất võ Bình Định là người duy nhất đạt điểm tuyệt đối ở cả ba môn thi.

"Bốn mắt, "mọt sách" là biệt danh các bạn trong lớp đặt cho Trúc. Ngay từ nhỏ, Trúc đã yêu thích sách, đọc hết sách có trong nhà, trao đổi, mượn thêm bạn bè để đọc. Các cô thủ thư của Trường THPT số 2 Phù Cát đã quá quen với cậu bé có cặp kính trắng ham đọc và không bao giờ chịu ra về trước khi thư viện đóng cửa. Trúc cho biết: "Bí quyết của em không có gì khác là học thuộc bài ngay từ lớp, làm hết các bài tập trong sách giáo khoa, đọc thêm nhiều sách tham khảo". Nhờ có vốn kiến thức vững vàng; lúc thi xong, Trúc đã biết em sẽ đạt điểm tuyệt đối.

Bố mẹ Trúc cho biết: "Chúng tôi đều là giáo viên, rất quan tâm đến việc học của con cái; tuy nhiên với cháu, chúng tôi chỉ định hướng, theo dõi; còn cháu tự chủ động sắp xếp việc học". Mẹ của Trúc kể: "Trúc là anh cả trong nhà nên việc gì cũng phải làm, để phụ giúp cha, mẹ. Từ khi nhà có thêm em bé, ngoài việc học ở trường, Trúc còn phải phụ mẹ trông em. Những lúc bố mẹ bận chấm thi, Trúc vừa học bài, vừa phải trông em".

Thủ khoa Lê Xuân Phong chỉ tự học ở nhà.

Cùng là dân tỉnh lẻ như Nguyễn Lâm Trúc, cậu bé trên cao nguyên Buôn Ma Thuột tên Nguyễn Trọng Nghĩa cũng được vinh danh thủ khoa Trường ĐH Bách khoa TPHCM. Nghĩa đang tận hưởng món quà của cha mẹ thưởng cho thành tích thủ khoa, đó là chuyến về quê Nghệ An thăm ông bà nội, ngoại.

Trao đổi qua điện thoại, chúng tôi được biết Nghĩa có thành tích học tập đáng nể, với 12 năm đạt học sinh giỏi, thành viên đội tuyển chuyên toán của tỉnh lớp 11, 12. Đặc biệt, Nghĩa đã đoạt Huy chương Vàng Olympic Toán miền Nam năm lớp 10 và vào đến vòng thi quý của chương trình Đường lên đỉnh Olimpia. Nghĩa tâm sự: "Em không học luyện thi ở lò nào ngoài việc lên lớp và tự học". Do đó, chàng trai tỉnh lẻ đã phải dùi mài kinh sử nhiều hơn các bạn học cùng lứa để vượt vũ môn với thành tích chói sáng.

Ba thủ khoa đều là học sinh trường huyện

Khi các trường đại học lần lượt thông báo điểm mùa thi năm 2008, Thanh Hoá lại được xướng tên, người dân xứ Thanh có quyền tự hào về con em của họ. Đại học Ngoại thương Hà Nội có 3 thí sinh thi đỗ thủ khoa, với số điểm tuyệt đối 30/30 đều là người Thanh Hoá, đều là học sinh trường huyện. Ngoài ra còn có một thí sinh hoàn cảnh đặc biệt khó khăn khác quê huyện Hoằng Hoá cũng đã đạt 3 điểm 10 tròn trĩnh khi thi vào Trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Nguồn tin chính thức, tính đến ngày 3.8, cả nước có 12 thí sinh thi đỗ thủ khoa với toàn điểm 10 thì có 4 thí sinh là người Thanh Hoá.

Ngày Nguyễn Thanh Hải - học sinh Trường THPT Quảng Xương III - biết mình đạt được số điểm thi tuyệt đối 30/30 vào Trường Đại học Ngoại thương Hà Nội thì bố em - ông Nguyễn Tử Hưng là người vui nhiều nhất. Bởi suốt 3 năm qua, trong lòng ông lúc nào cũng cảm thấy như mình có lỗi với cậu con trai út sáng dạ.

Chả là Hải thi đỗ vào Trường THPT chuyên Lam Sơn, nhưng vì điều kiện kinh tế khó khăn nên em phải nghe theo lời bố mẹ về học ở trường huyện vừa gần, vừa đỡ vất vả cho gia đình. Với Hải, để đạt được thành tích xuất sắc như vậy đó chính là sự tò mò, tìm kiếm và lặng lẽ làm những gì mà mình cho là đúng. Ngoài giờ lên lớp, khi về nhà em thường lang thang trên mạng Internet tìm kiếm thông tin, tìm kiếm kiến thức và cái địa chỉ web hocmai.vn đã trở thành "người thầy" đáng kính của em.

Thủ khoa Lê Sơn Phong được sinh ra và lớn lên trong một gia đình có điều kiện kinh tế cũng chẳng khá giả gì so với thủ khoa Hải. Bố làm nghề nông, mẹ là giáo viên Trường THCS Nhữ Bá Sỹ, Hoằng Hoá. Cuộc sống khó khăn nên cứ cày cấy xong là ông Lê Sỹ Ngọc - bố Phong lại lên đường đi kiếm việc làm thêm, có gì làm nấy, ông đi quét vôi ve, làm thợ xây, thợ hàn sắt... để kiếm thêm đồng ra, đồng vào, trang trải việc học hành cho con cái.

Nghe tin Phong thông báo đỗ thủ khoa, lòng ông vui mừng khôn xiết, những giọt nước mắt của người đàn ông dạn dày mưa nắng từ từ trào ra vì niềm hạnh phúc. Với hoàn cảnh kinh tế của gia đình khó khăn nên Phong tự học ở nhà là chính, chẳng dám đi học thêm, em mơ ước có một bộ máy vi tính để phục vụ cho việc học tập, nhưng mơ ước đó chưa thể trở thành hiện thực. Mẹ Phong - bà Lê Thị Mai, nhận định: "Thành công của cháu, tôi nghĩ đó là tính tự chủ và ý thức tự giác".

Bà ngoại Tùng (87 tuổi) hạnh phúc vì cậu cháu chăm ngoan, học giỏi.

Có lẽ may mắn nhất trong số 3 cậu trò thi đỗ thủ khoa Trường Đại học Ngoại thương Hà Nội đó là Lê Thanh Tùng - quê Thọ Xuân. Tôi đến gia đình em đúng lúc nhà em đang ăn cơm trưa. Chỉ có bà ngoại, mẹ và hai anh em Tùng. Bà ngoại Tùng năm nay 87 tuổi, nói: "Cháu thi đậu Trường Lam Sơn, nhưng về cháu nói là nếu đi học xa nhà thì không chỉ bảo cho em học được và bà sẽ phải vất vả hơn vì cả bố mẹ đều bận bịu với công việc cơ quan suốt ngày".

Nhìn cách tiếp khách và nói chuyện, tôi biết Tùng là người rất cẩn thận. Em nói: "Trước khi đi thi, em đặt ra mục tiêu là ít nhất phải đạt được một điểm 10, nhưng không ngờ kết quả lại vượt ngoài mong đợi". Ngoài thi đỗ Đại học Ngoại thương, Tùng còn thi đỗ vào Trường Đại học Y Hà Nội, với tổng số 28,5 điểm. Nhưng Tùng sẽ chọn Đại học Ngoại thương, khoa Kinh tế đối ngoại để theo học.

Thủ khoa "kép" - món quà tặng người mẹ nghèo

"Đây là món quà tặng mẹ" - Nguyễn Tử Mạnh Cường (Trường THPT chuyên Nguyễn Du, Buôn Ma Thuột, Đắc Lắc) đã nói như vậy sau khi biết tin mình đỗ thủ khoa cả hai trường ĐH (khối A - ĐH Ngân hàng TPHCM và khối B - ĐH KHTN TPHCM) với điểm số tuyệt đối 30/30. Điều này không có gì lạ, bởi Cường đã mất bố từ năm em mới 3 tuổi, gánh nặng nuôi hai anh em ăn học dồn hết lên vai người mẹ (anh trai Cường mới tốt nghiệp ĐH Kiến trúc và xin được việc làm khoảng một năm nay). Đồng lương ít ỏi của một công chức cơ quan thi hành án tỉnh Đắc Lắc không đủ nuôi con ăn học, mẹ Cường phải làm thêm rất nhiều công việc khác để kiếm thêm thu nhập.

Cường kể: "Lúc thì mẹ đi nhặt hạt giống bán cho các vườn ươm, khi thì nhận sổ sách kế toán về làm cả đêm. Mẹ bị đau thần kinh toạ, nhiều lúc đi không nổi, nhưng vì con mà ráng hết sức. Cũng có người giúp mẹ kiếm được việc làm với thu nhập cao hơn, nhưng mẹ từ chối, vì làm những công việc ấy hay giao tiếp rộng rãi, mà mẹ lại không muốn như thế". 

Ý thức được mình là con nhà nghèo, mẹ phải vất vả cực nhọc mới cho ăn học được, nên Cường luôn cố gắng học tập. 12 năm phổ thông, Cường đều là học sinh giỏi, 2 lần đoạt giải khuyến khích kỳ thi học sinh giỏi vật lý cấp quốc gia, từng có nhiều sáng kiến chế tạo dụng cụ dạy học giúp cô giáo vật lý, tự mua linh kiện cũ về lắp ráp máy tính cho mẹ làm việc...

Về bí quyết học tập, Cường cho biết: "Thật ra, em không có bí quyết gì to tát cả. Quan trọng nhất là phải học thật kỹ những kiến thức trong chương trình, học theo hướng dẫn của thầy - cô, học cách tính hay, phương pháp nhớ lâu ở bạn bè... Đừng học những gì quá cao siêu, xa rời chương trình của mình". Tôi hỏi em có thường xem các cuộc thi Olympic hay Đường lên đỉnh Olympia không, Cường nói: "Em xem thường xuyên, trừ những lúc tivi nhà không bắt được chương trình VTV3. Mẹ bảo thi đỗ ĐH thì mẹ lắp truyền hình cáp cho xem, nhưng mấy hôm nay thấy mẹ... chưa nói gì (cười)".