Hồ Thị Lêng - thiếu nữ Vân Kiều, học sinh lớp 11 trường huyện, đang kỳ nghỉ hè lên rẫy giúp mẹ chăm sóc càphê - nói rằng, em mong ước vẽ được bức tranh quê hương để tặng mẹ và những người phụ nữ của bản, mà ở đó những người dân tộc thiểu số như em được đổi đời, sống hạnh phúc, tự tin...

Điểm đến hoà bình
Khe Sanh - một Điện Biên Phủ thứ hai, cụm từ đó đã xuất hiện với mật độ dày đặc vào những ngày này cách đây 40 năm. Ông Nguyễn Quang Tám - người cựu binh già, trước khi về hưu đã từng giữ cương vị Chủ tịch UBND huyện Hướng Hoá - nhớ lại: "Năm 1968, Mỹ tập trung một lực lượng quân sự hùng hậu và hiện đại vào Khe Sanh - Hướng Hoá với mục tiêu ngăn chặn con đường tiến quân của quân đội ta qua ngả đường 9 và đường Hồ Chí Minh.

Nhưng với quyết tâm và ý chí sắt đá, chúng ta đã giành thắng lợi vẻ vang bằng chiến thắng Khe Sanh, giải phóng hoàn toàn mảnh đất này vào ngày 9.7.1968". Xác định vị trí chiến lược vô cùng quan trọng của Khe Sanh, Mỹ đã huy động tới đây số quân thường trực từ 45 đến 60 ngàn lính, chiếm 1/7 tổng quân viễn chinh, chiếm 1/3 tổng số quân tinh nhuệ của Mỹ ở chiến trường Việt Nam. Những con số này càng cho thấy ý nghĩa to lớn của chiến thắng Khe Sanh, mà quân và dân ta giành được toàn vẹn vào ngày 9.7.1968.

Sau ngày hoà bình lập lại, Khe Sanh - Hướng Hoá phải mang trên mình biết bao vết thương. Ngổn ngang bom mìn trong chiến tranh sót lại, 4/5 diện tích đất, rừng bị hư hại hoặc chịu ảnh hưởng do các loại hoá chất mà Mỹ sử dụng trong chiến tranh. Cả xã hội phải đối mặt với... "tất cả đều không": Nạn mù chữ, nạn đói, bệnh tật... Cùng với sự đầu tư phát triển kinh tế, hệ thống di tích chiến tranh trên mảnh đất này đã được Nhà nước quan tâm đầu tư tôn tạo, bảo vệ thích đáng.

Du khách trong nước, quốc tế đã đến với Khe Sanh rất nhiều. "Các di tích sân bay Tà Cơn, căn cứ Làng Vây, nhà tù Lao Bảo... đang ngày càng hấp dẫn khách du lịch, đặc biệt là người Mỹ đến đây ngày càng đông, chỉ riêng Tà Cơn mỗi năm có gần 30 ngàn người đến, tạo ra thu nhập xã hội hàng triệu đôla mỗi năm và công ăn việc làm. Từ chiến tranh và thù hận, nay hệ thống di tích chiến thắng Khe Sanh cùng với sự trỗi dậy về kinh tế của vùng đất này đã biến nơi đây thành điểm đến hoà bình" - Giám đốc Ban quản lý di tích danh thắng tỉnh Quảng Trị Ngô Thanh Bảo nói.

Những thương hiệu triệu đô

Thiếu nữ Vân Kiều Hồ Thị Lêng: "Càphê chè Khe Sanh được người Mỹ rất thích...".

Ăm Dõ - một triệu phú Vân Kiều ở vùng Lìa - kể: "Hồi năm 1968, để phục vụ chiến dịch đánh thắng Khe Sanh, đồng bào Lìa miềng nhịn ăn hỗ trợ bộ đội 200 tấn gạo và hơn 2 triệu gốc sắn. Củ sắn hồi xưa làm cực đồng bào dữ lắm, ăn nó thay cơm nóng rát cả cổ, dạ dày. Nay củ sắn lên hương rồi, làm thay đổi bản làng rồi... Nhà máy chế biến tinh bột sắn Sê Pôn của Công ty thương mại Quảng Trị mọc lên ở vùng Lìa 5 năm nay rồi. Đồng bào miềng bán sắn cho nhà máy lấy tiền xây được nhà sàn to, mua tivi, xe máy, tủ lạnh đủ cả".

Trong khi nhiều nhà máy tinh bột sắn ở khu vực miền Trung chết lên chết xuống vì các điệp khúc thiếu - thừa nguyên liệu, vì chất lượng tinh bột không đáp ứng yêu cầu của khách hàng thì Công ty thương mại Quảng Trị lại "xông vào" đầu tư mở nhà máy chế biến tinh bột sắn tại Lao Bảo. Không ít người hồ nghi và can ngăn vì cho rằng xây nhà máy ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số thì chỉ để... làm chính trị thôi, chứ hiệu quả kinh tế sao có được. Nhưng, Giám đốc Cty, anh Hồ Đại Nam - một người trẻ chịu khó và năng động - vẫn kiên định ý tưởng.

Anh nhớ lại: "Tôi đã xin chịu trách nhiệm cá nhân khi triển khai xây nhà máy và vùng nguyên liệu. Tôi quá yêu màu đất badan chắc nịch của vùng Lìa này, nó cho củ sắn to, dài, chắc và tỉ lệ tinh bột rất cao. Bây giờ, thương hiệu tinh bột sắn Sê Pôn (Quảng Trị - Việt Nam) đã quá nổi tiếng tại thị trường Trung Quốc, chúng tôi không đủ hàng để xuất cho các đối tác. Năm 2007, Cty xuất khẩu tinh bột sắn Sê Pôn thu được 3 triệu USD; hiện nhà máy đang mở rộng nâng công suất lên gấp ba lần, mỗi ngày thu mua chế biến gần cả ngàn tấn sắn củ tươi, con số 6 triệu USD trong năm 2008 là rất hiện thực".

Hiện nhà máy này cũng đang triển khai xây dựng hệ thống xử lý chất thải theo hướng tái tạo năng lượng phục vụ máy móc thay điện bằng công nghệ của Mỹ. Thạc sĩ - kỹ sư Hồ Xuân Hiếu - phụ trách nhà máy tinh bột sắn - tin tưởng: "Hệ thống xử lý thải này hoàn thành sẽ tiết kiệm khoảng 3 tỉ mỗi năm tiền mua nguyên liệu điện, than. Nhà máy cũng đã nuôi cá tại các ao xả nước thải sau xử lý, kết quả khả quan. Việc bảo đảm môi trường sản xuất tốt luôn được chúng tôi coi trọng như là một yếu tố hợp thành của thương hiệu Sê Pôn".

Khe Sanh giờ đây đã thành tên thương hiệu của một sản phẩm nông nghiệp là càphê chè (catimor) Khe Sanh. Toàn vùng hiện có gần 3.300ha càphê chè thu hoạch, với sản lượng gần 50 ngàn tấn quả tươi mỗi niên vụ. Càphê Khe Sanh đã được xuất khẩu sang Mỹ và các nước Châu Âu. Ở thị trường trong nước, các thương hiệu càphê nổi tiếng khi chế biến cũng pha trộn thêm một tỉ lệ càphê chè của Khe Sanh. Chính nhờ hiệu quả và vai trò chủ đạo của cây càphê chè mà nền kinh tế trang trại của huyện miền núi này đã phát triển mạnh, bền vững trong gần hai chục năm qua.

Hiện toàn huyện có 354 trang trại nông lâm kết hợp chăn nuôi có mức vốn đầu tư bình quân nửa tỉ đồng trên mỗi trang trại; tạo ra giá trị sản lượng hàng hoá 7 tỉ đồng mỗi năm. Cây càphê chè đã góp phần quan trọng làm khởi sắc bộ mặt nông thôn miền núi Hướng Hoá; con số hộ nghèo hàng năm giảm từ 6 - 7% và danh sách hộ giàu có ngày càng dài ra, nói như ông Bùi Đình Trọng - Giám đốc Cty càphê Đường 9 - là nhờ càphê bán đắt ra được ra thị trường thế giới bằng một thương hiệu không cần quảng bá mà vẫn rất nổi tiếng là Khe Sanh viết hoa.

Anh hùng thời đổi mới
40 năm là cả một chặng đường dài kể từ cái mốc lịch sử Ngày giải phóng Khe Sanh 9.7.1968, nhưng để làm sống lại vùng đất này thì quãng thời gian chỉ chưa bằng một nửa. Sau ngày đất nước thống nhất, năm 1975, một bộ phận đồng bào Kinh ở đồng bằng Quảng Trị, Quảng Bình đã được di cư đến Khe Sanh, họ hợp cùng gần 50 ngàn đồng bào Vân Kiều, Pa Cô khai khẩn đất đai hoang hoá dựng xây lại làng mạc, ruộng đồng, nương rẫy. Nhưng, phương thức lao động "nhát cuốc sắp xuống đất, nhưng nghe kẻng hợp tác kêu là thu hồi cuốc bỏ vai" kéo dài hơn chục năm đã kìm hãm tiềm năng lao động, đất đai vô cùng to lớn, kéo theo sự trì trệ, đói kém triền miên nơi "miền đất quả vàng" này.

Badan Khe Sanh chỉ thực sự được đánh thức tiềm lực từ ngày đổi mới. Ông Nguyễn Quân Chính - Chủ tịch UBND huyện Hướng Hoá - đưa tôi đến những trang trại càphê trĩu quả ở Pa Tầng, Hướng Phùng. Ông không giấu sự xúc động: "Trước năm 1997, đồng bào vẫn vô vàn khó khăn, đói giáp hạt thường xuyên xảy ra, hộ nghèo chiếm gần hết bản, xã. Nhưng từ ngày đổi mới đến nay, chỉ khoảng 11 - 12 năm thôi, Khe Sanh - Hướng Hoá đã tiến những bước dài, phải nói là thần kỳ, trở thành một vùng sáng ở Tây Trường Sơn. Thu nhập bình quân đầu người đạt trên 10 triệu/năm, tăng 7,2 lần so với năm 1997, sản xuất nông lâm tăng gấp 11 lần so với 1997; những thành tựu về giáo dục, chăm sóc sức khoẻ, y tế dự phòng đều được các tổ chức giám sát, kiểm định quốc gia, quốc tế thừa nhận. Tôi rất tự hào và muốn khóc thật to để mừng vui".

7,2 vạn đồng bào Khe Sanh đang hân hoan trong những ngày tháng 7 này. Phần thưởng cao quý Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới mà Đảng, Nhà nước trao tặng cho mảnh đất này đúng vào dịp kỷ niệm 40 năm Ngày giải phóng Khe Sanh sẽ là một nguồn lực tinh thần quý giá để giấc mơ nơi này sớm thành hiện thực: Rồi sẽ thấy/và nhất định thấy/một đô thị vàng trên đồi Lao Bảo/một thị trấn yêu kiều qua nẻo Làng Vây.