Thuỷ điện Sơn La, với hồ chứa hàng tỉ mét khối nước đang sắp sửa dâng lên. Khi hàng vạn đồng bào 3 tỉnh Sơn La, Lai Châu, Điện Biên đang vì dòng điện ngày mai của tổ quốc, chia tay nơi chôn nhau cắt rốn, chia tay mảnh đất có mồ mả ông bà để làm lý (lễ) đi đến miền đất lạ; khi cả nước một lòng hướng về đại công trường lớn với rất nhiều nỗ lực - thì ở một số nơi, có không ít người lại trắng trợn "xơi tái" tiền dự án di dân.
Đây là bằng chứng về những kẽ hở và sự dung túng đáng lên án trong khi thực hiện chính sách tốt đẹp của Nhà nước về hỗ trợ di dân tái định cư mà một số địa phương đang mắc phải.
Người đàn bà chống nạnh bên cầu Nậm Mộ
Chị Trần Thị Lợi năm nay 39 tuổi, nhà ở bản Tân Hưng, xã Chăn Nưa, huyện Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu. Chồng chị làm nghề sửa đồng hồ ngay đầu cầu Nậm Mộ. Chị phụ việc cho chồng, có dựng một thùng xăng bơm tay bán lẻ ven quốc lộ khá đắt hàng.
Từ hàng chục năm trước khi các đơn vị khảo sát lòng sông, lòng suối nơi này để chuẩn bị cho thuỷ điện Sơn La khổng lồ, chả ai hình dung được sau này quê mình sẽ ra thế nào. Vào một ngày chị Lợi nghe xã họp dân thông báo là năm 2004 sẽ "đóng sổ" danh sách những người được hỗ trợ di dân ra khỏi vùng ngập nước, nhường nhà cửa bản làng cho lòng hồ thuỷ điện. Mỗi nhà ra đi được "đền bù" đến cả trăm triệu đồng, và còn nhiều hơn thế nữa. Một số tiền khổng lồ, càng khổng lồ hơn với cái bản ven sông Nậm Na nghèo hiu nghèo hắt quê chị.
Chị Lợi ra UBND nghe Chủ tịch xã Màng Văn Tướng phát biểu. Trời ạ, sao mà danh sách được nhận tiền triệu, cả trăm triệu tiền của "chính phủ" lại toàn những người lạ, có người ở đẩu ở đâu đến, có người đã theo chồng về tận Hà Nội, Thái Bình làm dâu chục năm nay, có người chỉ loáng thoáng làm giáo viên, làm công nhân giao thông ở xã chị rồi đi biệt - giờ họ trở về và nghiễm nhiên "di dân tái định cư", lĩnh tiền đi bản mới. Trong khi đó, nhiều hộ trong diện được xét hỗ trợ lại không biết cách đi "cửa sau" nên "trượt vỏ chuối". Chị Lợi bảo, sẽ tố cáo.
Chủ tịch xã trợn mắt: Nói năng lung tung sẽ bỏ tù! Bà con nghe được, uất quá, nên nhiều người động viên chị Lợi là người sắc sảo nên đi tìm lại sự công bằng. Chủ tịch Tướng lại bắn tin: Thì tiền của Nhà nước, cơ hội ngàn đời có một lần "nó" tuôn về nhiều thế, hoa thơm mỗi người ngửi một tí. Chớ có kiện cáo làm gì (câu nổi tiếng này của ông chủ tịch được rất nhiều đơn kiện của bà con "trích dẫn").
Ông chủ tịch tiếp: Cứ kiện cáo thì những người bị mất "suất" nhiều triệu đồng, cả trăm triệu đồng, "họ" sẽ trả thù dã man. Hàng xóm nhiều người thấy Bí thư chi bộ, Bí thư Đảng uỷ xã rồi cả Chủ tịch, Phó Chủ tịch UBND xã nên đều sợ liên lụy to sau khi chị Lợi chống nạnh đầu cầu Nậm Mộ thề sẽ đi đến cùng vụ "vạch mặt quan tham" này, đâm ra họ cũng... lặng lẽ rút êm. Bộ tứ "ngự lâm pháo thủ" chỉ còn lại chị Lợi và các ông Tấn, Tiếp, Kiếm.
Xã Chăn Nưa có hơn 4.000 dân. Chấp hành chủ trương di dân tái định cư phục vụ quá trình ngập nước trên diện rộng của lòng hồ thuỷ điện Sơn La, có hơn một nghìn dân Chăn Nưa phải chuyển đi nơi khác. Ngoài 60 tuổi đời, gắn bó máu thịt với Chăn Nưa, lại làm ở chi hội Mặt trận Tổ quốc của... bản, ông Nguyễn Công Tiếp quá hiểu "cuộc đời và sự nghiệp" của hầu hết bà con trong khu vực. Chị Lợi cũng là một chủ quán sắc sảo giữa chốn "ba quân" gần uỷ ban xã, 40 tuổi gắn bó với cầu Nậm Mộ này, có gì mà chị không biết.
Khi thấy danh sách khoảng 30 hộ dân "nhảy dù" vào đút lót quan tham, để làm giả hồ sơ hộ khẩu nhận hàng tỉ đồng tiền của Nhà nước, chị Lợi, ông Tiếp biết ngay. Thế nên trong đơn tố cáo của họ, lời lẽ rành rọt tới mức, kiểu như: Cô X goá chồng, theo bà dì lên bán quán, tằng tịu với ông chủ tịch xã, được "duyệt" chế độ; bà Y nhảy dù vào lấy tiền di dân, khi "đo đạc" phải mượn nhà nhà bà Z để đo chiếu lệ!
Có một điều mà bà con rất lấy làm kỳ lạ là: Sao đi tố cáo sự thật, để bảo vệ tiền tỉ mà Nhà nước đã và đang bị mất vì sự điêu trá của cán bộ cơ sở mà lại... khó khăn thế. Đơn gửi tới tấp, không ai trả lời. Thậm chí ông Tiếp phóng chiếc Cub 81 cũ kỹ của mình vượt 100km đèo dốc dựng trời ra UBND tỉnh Lai Châu xin gặp cán bộ tỉnh để "đưa đơn" cũng không gặp được. Cuối cùng, ông phải đứng ở cổng UBND tỉnh, hỏi đường ra bưu điện gần đó, gửi thư đảm bảo vào cho các đồng chí hữu quan.
Càng ngày, "phe" bị tố cáo càng đe doạ dữ dội; trong lá đơn gửi lực lượng cảnh sát kinh tế, cảnh sát hình sự của tỉnh Lai Châu, chị Lợi viết rõ (trích nguyên văn tài liệu do công an cung cấp): "Chúng tôi đã chịu nhiều chửi bới"; "ông chủ tịch còn bảo kiện thế chứ kiện nữa cũng chả làm gì được ông ấy" với những lời đe doạ tàn nhẫn; "Vậy tính mạng của chúng tôi rất nguy hiểm, nếu chúng tôi có mệnh hệ gì, các đồng chí công an cứ lần theo dấu vết ấy mà tìm (thủ phạm)".
Đỉnh điểm của vấn đề là khi chị Lợi lếch thếch bắt xe khách về Hà Nội kêu cứu. Bức màn tăm tối của những kẻ dối trên lừa dưới trong dự án di dân ở Chăn Nưa, nhờ sự công minh của trung ương đã được vén lên. Lực lượng Cảnh sát điều tra tội phạm kinh tế - Công an Lai Châu vào cuộc.
Phần điều tra theo đơn của chị Lợi, ông Tiếp, về những kẻ "...cố ý làm trái quy định, đưa một số hộ dân không đúng tiêu chuẩn vào danh sách các hộ được hỗ trợ tái định cư để nhận đất, tiền hỗ trợ tái định cư của dự án gây thất thoát tài sản của Nhà nước"; "Công an tỉnh đã tiến hành xác minh làm rõ sự việc trên, kết quả xác minh cho thấy: Nội dung đơn của quần chúng nhân dân bản Tân Hưng là đúng sự thật.
Tổng cộng (số hộ bị rà soát ở riêng xã Chăn Nưa) có 29 hộ thực hiện sai quy định của Quyết định số 459/QĐ-TTg, ngày 12/5/2004 của Thủ tướng Chính phủ về bồi thường, di dân tái định cư Thuỷ điện Sơn La" (nguyên văn công văn do Phó Trưởng phòng PC15 - trung tá Bùi Tấn Huỳnh đã ký).
Những bàn tay muốn che công lý
Mới đây, ít nhất 5 cán bộ chủ chốt của xã Chăn Nưa đã bị khởi tố, bắt giam, hai ông Tướng và Lý (khi đó là chủ tịch và phó chủ tịch UBND xã) đã bị đưa ra xét xử công khai. Quá trình tiễu trừ cái xấu của ông Tiếp, chị Lợi đã có kết quả bước đầu.
Nhiều đối tượng trong "bậu sậu làm càn" ở xã Chăn Nưa đã bị bắt, khởi tố vì tội đánh bạc, đưa và nhận hối lộ, với bản án, bản kết luận điều tra sáng rõ. Nhưng, ít ai ngờ được, các trò ma mãnh của nhóm người này lại có gốc rễ sâu xa từ tiền mà họ vơ vét được trong quá trình "nghênh ngang một cõi" làm hồ sơ giả cho người ta nhận hàng trăm triệu của Nhà nước.
Quá trình điều tra các tội trạng của đường dây này, cơ quan công an đã bắt đầu từ lá đơn của chị Lợi, ông Tiếp, và lá đơn đó chủ yếu tố cáo tội làm giả hồ sơ di dân tái định cư.
Sau khi hầu như toàn bộ êkíp lãnh đạo cũ của xã Chăn Nưa bị "bóc gỡ" đem đi... khởi tố, tạm giam, ở tù; chúng tôi làm việc với Ban lãnh đạo mới của xã thì hỏi gì các đồng chí cũng... lúng túng giở sổ.
Đến số dân, số hộ dân trong kế hoạch phải di dời khỏi địa bàn sắp là lòng hồ thuỷ điện, anh Chủ tịch UBND Lò Văn Dán cũng chả biết. Nhưng số lượng đơn thì anh nắm rất rõ: Hôm qua chúng tôi vừa họp về tình trạng những hộ bị phanh phui làm hồ sơ điêu trá xin nhận tiền (đã nhận) của Nhà nước.
Vừa họp xong, sáng nay đã nhận được thêm 4 đơn tố cáo nữa. Xã chả biết làm thế nào, cứ kính chuyển lên huyện. Thế lúc xét duyệt không ai kiểm tra, thanh tra sao? Thế ban di dân cấp huyện, cấp tỉnh đâu? Thế nếu có nhiều người ở nhiều xã cũng cương trực như chị Lợi, ông Tiếp thì liệu còn bao nhiêu "đường dây" chạy hồ sơ di dân tái định cư với những bàn tay muốn che khuất cả mặt trời nữa đây? (Xem tiếp kỳ sau)