Tuy nhiên vấn đề đáng quan tâm là hiện tượng "chảy máu" vàng. Nhiều DN khai thác đến cả chục ngàn lượng vàng, song Nhà nước chỉ thu thuế được vài trăm triệu đồng mỗi năm!
Giấy phép chỉ là "lá bùa"
Phó Chủ tịch UBND huyện Phước Sơn ông Đoàn Văn Thông diễn tả việc khai thác vàng trái phép những năm thập niên 90 tại Phước Sơn giống như miền tây nước Mỹ. Hàng ngàn người kéo nhau về đào đãi vàng sa khoáng, xay vàng gốc. Theo đó tệ nạn xã hội như cướp giật, đâm chém, buôn bán, sử dụng ma tuý, mại dâm... xảy ra hỗn loạn.
Lực lượng truy quét từ tỉnh đến huyện tổ chức liên tục nhưng vẫn không giải quyết xuể. Chính vì thế, đầu những năm 2000 đến nay, huyện Phước Sơn tham mưu UBND tỉnh cấp phép cho các DN khai thác vàng để siết chặt quản lý. Hiện Phước Sơn có 8 DN được cấp phép.
Tuy vậy, thực tế khai thác vàng vẫn tập trung các ông chủ lớn như trước đây. Việc cấp phép cũng chỉ là hợp thức hoá cho những cá nhân và nhóm người khai thác vàng trái phép được tiếp tục hoạt động. Kể cả việc đóng thuế cũng chỉ là hình thức đối phó. Cụ thể như Cty Kim Thành Lộc - DN đơn vị xảy ra cuộc hỗn chiến nội bộ hôm 15.9. GĐ Cty, ông Lưu Huyền Thắng cho biết, Cty này thành lập từ năm 2003, nhưng đến 10.2005 chuyển nhượng cho chủ mới với giá 1 tỉ đồng.
Trong đó Nguyễn Đức Toàn, quê Thái Nguyên góp vốn 50% (500 triệu đồng), bà Trần Thị Minh Hiếu quê Phước Sơn, Quảng Nam góp 40% (400 triệu đồng) và ông Thắng 10% (100 triệu đồng). Thực tế chỉ có 2 "ông chủ" là Toàn và bà Hiếu. Ông Thắng không góp tiền mà chỉ làm GĐ thuê với lương 10 triệu đồng/tháng. Tại bãi vàng chia ra làm 2 đội độc lập. Đội bà Hiếu khai thác 2 hầm, 60 "quân". Ông Toàn khai thác 2 hầm, 70 "quân".
Đóng thuế hình thức
Theo ông Thắng, việc tự khai thuế dựa trên kế hoạch và đánh giá trữ lượng do DN tự lập. Theo đó 2 đội của Cty phải góp tiền thực hiện nghĩa vụ chung. Năm 2005 chỉ đóng thuế 12 triệu đồng. Năm 2006 đóng thuế 80 triệu đồng, nhưng đóng góp ngân sách huyện đến 200 triệu...
Nguyên GĐ Cty Kim Thành Lộc, ông Nguyễn Công Ngọc cho biết đã bán Cty này cho các cổ đông (nói trên) giá 1,5 tỉ, song họ chỉ giao 1 tỉ. Nguyên Cty ông Ngọc khai thác rất hiệu quả, có thời điểm chỉ xay đá 1 tuần ông đã thu gần 350 lượng vàng ròng. Khối lượng đá mà Cty ông Ngọc đã khai thác, tập trung để xay có trữ lượng trên 40.000 lượng vàng. Tuy nhiên, lúc đó bị tai nạn lở núi, chết 19 người, ông Ngọc chịu tù giam 14 tháng với tội "vi phạm các quy định về an toàn lao động...".
Cũng theo ông Ngọc, một trăm người làm vàng thì có đến 99 người thất bại. Nhưng người đã trúng vàng thì sở hữu vài chục đến vài trăm tỉ là chuyện bình thường. Lượng vàng khai thác từ các hầm mỏ là rất lớn, song Nhà nước không thể kiểm soát được, ngân sách nhà nước chỉ nhận khoản thuế quá thấp so với sản lượng vàng mà các cá nhân, DN lấy đi nguồn tài nguyên quốc gia.
Việc để các DN tự khảo sát, đánh giá trữ lượng vàng, tự khai thuế đã tạo kẽ hở để vàng "chảy máu". Vấn đề quá rõ, nhưng sao sự việc vẫn tồn tại cả chục năm nay? Nhiều đại gia vàng Phước Sơn cho biết, để được như vậy họ phải "đi đêm".