Trung tâm Quốc gia Giống thủy sản nước ngọt Nam Bộ nằm bên QL1A thuộc xã Thái An Trung (Cái Bè, Tiền Giang). Đây là nơi bảo tồn nguồn gien cá nước ngọt ĐBSCL và di truyền lai tạo cá chất lượng cao phục vụ sản xuất.

Bước chân vào một căn phòng nhỏ ở Trung tâm, các loại bình thủy tinh trong suốt đựng đủ thứ cá từ nhỏ như móng tay đến to như bắp chân người, có loại cá quen thuộc ở khắp miệt đồng bằng, cũng có loại tôi chưa bao giờ thấy. Tất cả sạch sẽ, không một chút bụi. Đó là những mẫu cá hiện vật phục vụ cho việc bảo tồn và di truyền gien, lai tạo nòi giống. Các loại cá có ở ĐBSCL đều được thu thập và bảo tồn ở đây.

Trung tâm còn có một ngân hàng tinh trùng của các loại cá. Ngân hàng này hiện lưu giữ gien của 30 loài cá nước ngọt ĐBSCL, trong đó có nhiều loại cá đã nằm trong Sách đỏ Việt Nam hoặc thế giới - một kho báu thật sự.

Con cá tra cũng như nhiều loài cá nước ngọt khác như mè dinh, basa... đều nằm trong chương trình "bảo tồn nguồn gien cá nước ngọt" được Bộ Thủy sản (trước đây) giao cho Trung tâm từ năm 1993. Khi tôi đến, Trung tâm đã lai tạo thành công loài cá Hô, một loài cá có trong Sách đỏ thế giới còn Việt Nam thì xếp vào loại có nguy cơ tuyệt chủng.

Nói về con cá Hô, thạc sỹ Thi Thanh Vinh cho biết đây là loài cá thuộc họ với cá chép nhưng to hơn. Con cá Hô 5-6 tuổi mới gọi là trưởng thành và nặng bình quân gần 10kg.

Ở môi trường tự nhiên, con cá Hô nặng 20 kg trở lên là bình thường. Ngày trước cư dân sống ở thượng nguồn hệ thống sông Mekong thường giăng lưới bắt cá Hô. Muốn bắt được cá, mắt lưới phải rộng đến một tấc và chắc chắn, nếu không, con cá khỏe sẽ vùng vẫy và làm rách hết lưới.

Những hộ đánh bắt cá Hô chuyên nghiệp, mỗi năm chỉ bắt được một con cá là đủ trang trải tất cả chi phí đầu tư cũng như sinh hoạt thiết yếu của gia đình trong năm ấy. Chỉ một chi tiết như thế đủ cho thấy giá trị của con cá này.

"Hàng chục năm nay không còn ai hành nghề đánh bắt cá Hô nữa, gần 10 năm nay, loài cá này gần như biến mất, thi thoảng mới có người bắt được một con nhỏ bằng ngón tay" - thạc sỹ Vinh cho biết.

Hiện Trung tâm đang nuôi giữ 40 con cá Hô trưởng thành và đã lai tạo thành công thế hệ cá F1, thành quả của một chương trình kéo dài 3 năm kiên trì bền bỉ.

Quy trình bảo vệ con cá Hô khỏi nguy cơ tuyệt chủng gồm nhiều công đoạn: sưu tầm, lai tạo, thuần chủng cá trước khi thả về môi trường tự nhiên.

"Khó nhất vẫn là việc sưu tầm con cá Hô, để có được một con cá, chúng tôi phải chia nhau đi khắp đồng bằng để tìm kiếm, thường xuyên liên hệ với nông dân, thương lái hoặc bất kỳ ai có cá, có thông tin về cá"- anh Vinh kể.

Cá ở Trung tâm có được là nhờ những người nuôi cá tình cờ bắt được cá Hô nhỏ thả vào ao nuôi trong thời gian dài. "Khó nhất vẫn là việc thuyết phục người dân hiểu được tầm quan trọng của việc bảo tồn loài cá này" - anh tâm sự.

Vì là loài cá có giá trị cao nên hầu hết đều không muốn bán ngay, nhiều hộ dân còn tưởng cán bộ Trung tâm là thương lái "giả danh" để mua cá quý giá rẻ. Để mua được 1 con cá mang về Trung tâm, nhiều khi phải "thương thuyết" mất vài tháng trời.

Trong vòng 3 năm, nhóm của thạc sỹ Vinh sưu tầm được 40 con cá Hô, với anh đó là một kỳ tích. Từ 40 con cá ban đầu, nhóm của anh đã lai tạo thành công thế hệ cá Hô đầu tiên. Dự tính cuối năm nay, những con cá Hô đầu tiên sẽ được thả tại Búng Bình Thiên của huyện An Phú (An Giang) gần thượng nguồn Mekong.

Đó là một ngã ba sông rộng và nước phẳng lặng rất đặc biệt. Không chỉ có vậy, gần 10.000 con cá Hô bột do Trung tâm lai tạo đã được gửi các hộ nuôi tại Đồng Nai và phát triển tốt.

"Nếu việc thả nuôi thành công, Trung tâm sẽ nhân giống và cung cấp đại trà. Con cá Hô sẽ bước từ Sách đỏ ra ao nuôi và tạo lợi nhuận kinh tế cao, chương trình sẽ thành công ngoài mong đợi"- anh Vinh nói với nụ cười mãn nguyện.

Khi việc bảo tồn cá Hô chưa kết thúc, nhóm của anh đã lại bắt tay vào việc bảo vệ các loài cá Vồ Cờ và Trà Sóc (những loài có nguy cơ tuyệt chủng rất cao).