Với uy tín quốc tế của mình, vợ chồng GS Trần Thanh Vân còn nối nhịp cầu đưa rất nhiều nhà vật lý đoạt giải Nobel đến VN, mới đây nhất là GS Thomas Friedman trong kỳ thi Olympic Vật lý quốc tế 2008. Nhưng, đối với những trẻ em làng SOS Quảng Bình, Huế và Đà Lạt - nơi vợ chồng GS Trần Thanh Vân và Lê Kim Ngọc đã quyên tiền xây dựng - họ đơn giản chỉ là "ông bà nội, ngoại" thân thương ở xa về thăm nhà.

"Những người dám lật nhào các trái núi khó khăn"
Bất cứ ai khi mới gặp vợ chồng GS Trần Thanh Vân, Việt kiều Pháp, đều ấn tượng trước sự chân thành, nụ cười đôn hậu và mái tóc bạc trắng của hai nhà vật lý, sinh học mà tên tuổi đã nổi danh thế giới. Nếu GS Vân được xem là "bậc thầy của các nhà nghiên cứu lý thuyết vật lý nguyên tử" thì vợ ông, bà Lê Kim Ngọc, được quốc tế mô tả như "bậc thầy của các nhà nghiên cứu về thực vật học".

GS Trần Thanh Vân được giới khoa học biết đến nhiều như tác giả của ba diễn đàn quốc tế lớn, nơi các nhà vật lý thế giới hội tụ và trao đổi học thuật. Đó là các cuộc "Gặp gỡ Blois", "Gặp gỡ Moriond" và "Gặp gỡ Việt Nam". Những cuộc gặp gỡ này đã trở thành hình mẫu cho nhiều sáng kiến tương tự trên thế giới.

Nhận xét về vợ chồng GS Trần Thanh Vân, cựu Bộ trưởng Văn hoá và Truyền thông Pháp, Thị trưởng thành phố Blois - ông Jack Lang - đã nồng nhiệt ca ngợi: "Ông bà Trần là những "ảo thuật gia" trong lĩnh vực tổ chức, những người dám cả gan lật nhào các trái núi khó khăn, lôi được các nhà khoa học ra khỏi trường đại học, viện nghiên cứu để tạo ra "Gặp gỡ Blois", khiến địa danh Blois được giới vật lý thế giới biết tới". Còn báo chí Pháp miêu tả GS Trần Thanh Vân là "con người của những cuộc gặp gỡ", "người luôn ở mắt bão công việc"...

Ngay từ những năm 1970, GS Trần Thanh Vân đã thai nghén ý tưởng về việc tạo diễn đàn cho các nhà khoa học vật lý trong nước được tiếp xúc, chia sẻ kiến thức với bạn bè thế giới. Nhưng, mãi đến năm 1993, theo lời mời của GS, VS Nguyễn Văn Hiệu, ông mới có thể tổ chức cuộc "Gặp gỡ VN" lần đầu tại Hà Nội, mở ra diễn đàn giao lưu khoa học bằng những vấn đề của vật lý hạt và vật lý thiên văn.

Tiếp đó, "Gặp gỡ VN" lần II diễn ra ở TP Hồ Chí Minh năm 1995, với sự tham dự của hơn 220 nhà KH đến từ 40 nước. Các tờ báo lớn ở Pháp như Libération, Le Point... thời đó đã nhắc đến GS Trần Thanh Vân và GS Nguyễn Văn Hiệu như những người kiến tạo nên một "thủ đô" Vật lý thiên văn và Vật lý hạt toàn thế giới. Các cuộc "Gặp gỡ VN" tiếp theo đã diễn ra vào những năm 1999, 2000, 2004, 2006.

Những kỷ niệm của GS về cuộc "Gặp gỡ VN" đầu tiên?

GS Trần Thanh Vân: Cuộc gặp gỡ đó diễn ra năm 1993, khi Mỹ chưa bãi bỏ lệnh cấm vận với VN. Tôi rất lo, không biết có đông giáo sư quốc tế đến với VN không, vì điều đó có nghĩa đi ngược lại lệnh cấm của Mỹ. Nếu không có sự giúp đỡ nhiệt tình của các nhà khoa học trong nước, nhất là GS Nguyễn Văn Hiệu, có lẽ tôi đã không vượt qua được những khó khăn này. Nhưng, cuộc gặp đã thành công, với sự tham gia của rất đông nhà vật lý hàng đầu thế giới, trong đó có GS đoạt giải Nobel người Mỹ Jack Steinberger. Ngay sau khi dự "Gặp gỡ VN", GS Steinberger đã gửi thư yêu cầu Tổng thống Mỹ Bill Clinton dỡ bỏ lệnh cấm vận với VN. 

Sau 6 lần tổ chức thành công, khi nào mới lại có tiếp "Gặp gỡ VN" lần VII, thưa GS?

GS Trần Thanh Vân: Do đã có tuổi, nên tôi đã xin nghỉ vai trò là người tổ chức các cuộc "Gặp gỡ VN" và gửi lại trọng trách đó cho những nhà khoa học trẻ. Tôi giờ sẽ chỉ là đại biểu và cũng rất mong "Gặp gỡ VN" lần VII sớm được tổ chức.

Trong các kỳ thi Olympic quốc tế, học sinh VN thường đạt thành tích rất cao. Nhưng không nhiều em tiếp tục phát huy được sức sáng tạo khoa học sau này. Nhận định của hai GS về vấn đề này?

GS Trần Thanh Vân: Theo tôi, học sinh VN dù rất thông minh, nhưng do trải qua môi trường đào tạo thụ động, thiếu thực hành, nên chai dần sức sáng tạo và năng động. Đó, có lẽ, là lý do khiến các em thường chỉ đạt thành tích thi cử. YÁ tưởng khoa học chỉ được nảy sinh qua thực nghiệm. Muốn làm khoa học tốt, phải biết trao đổi ý kiến, tìm tòi, nghiên cứu để hoàn thiện ý tưởng. Ngoài ra, các em còn phải chú ý trau dồi ngoại ngữ để có thể tiếp xúc được với các nền tri thức lớn thế giới.

GS Lê Kim Ngọc: Chúng tôi đã kết hợp với Đại học Sư phạm I (ĐHQG Hà Nội) thực hiện chương trình "Bàn tay nặn bột" trong khoảng 10 năm qua cho học sinh tiểu học, nhằm khơi gợi trí tò mò và khả năng đặt câu hỏi của các em. Điều chúng tôi mong mỏi ở các em là sự chủ động và biết thắc mắc về cả những điều đã là chân lý. Ví dụ như vì sao số Pi lại là 3,14, rồi vì sao nước lại chảy xuôi. Như vậy, sau này, các em sẽ hình thành ý nghĩ "không có gì là đúng tuyệt đối", và đi tìm sự phản biện. YÁ thức khoa học hình thành từ đó.

Là những nhà khoa học Việt kiều danh tiếng, ông bà có ý kiến gì về việc thu hút trí thức kiều bào về nước?

GS Trần Thanh Vân: Đối với một nhà khoa học, không có mong muốn nào lớn hơn là được cống hiến cho quê hương. Nếu nhìn sang các nước khác, như Hàn Quốc, Âận Độ... các nhà khoa học của họ đều đổ về nước để cống hiến, khi họ được đảm bảo phần nào đời sống vật chất. Tôi nghĩ, nếu VN làm được điều này, chất xám Việt kiều sẽ quay trở về.

GS Lê Kim Ngọc: Theo tôi, các đại sứ quán thi thoảng có thể tổ chức các cuộc gặp gỡ gần gũi, với từng nhóm nhỏ trí thức Việt kiều, thay vì một hội thảo lớn, đông người và nhộn nhạo. Từ đó, mọi người sẽ được khích lệ, đưa tri thức về quê hương. Theo tôi, dần dần trí thức Việt kiều sẽ về nước. Tuy nhiên, mỗi lần về rất tốn kém, nên Nhà nước nên tạo điều kiện thuận lợi hơn nữa cho họ mua nhà.

Hai GS đi bán thiệp Giáng Sinh vì trẻ em VN
GS Trần Thanh Vân và Lê Kim Ngọc còn nổi danh vì những hoạt động từ thiện. Ông bà đã bỏ tiền túi đưa nhiều sinh viên VN sang Pháp học tập; sáng lập và đồng sáng lập ra nhiều quỹ học bổng cho học sinh và sinh viên VN. Hội "Gặp gỡ VN" do GS Trần Thanh Vân làm Chủ tịch cũng bắt đầu trao học bổng cho sinh viên lớp cử nhân tài năng của Đại học Quốc gia từ năm 1997.

Những tâm huyết của vợ chồng GS Trần Thanh Vân đối với tri thức trẻ quê hương khiến một người bạn của ông bà, GS Pháp Odon Vallet, cảm động. Quý học bổng Odon Vallet toàn cầu đã cấp cho riêng VN đến 300 suất học bổng đầu tiên vào năm 2001. "Anh ấy làm tất cả vì quê hương mình. Nếu không có anh ấy, tôi không thể đến cũng như yêu VN như bây giờ", GS Odon Vallet tâm sự.

Tấm lòng ông bà Trần Thanh Vân còn hướng về những trẻ em mồ côi bất hạnh tại VN và muốn tạo cho các em những tổ ấm gia đình. Để quyên tiền thực hiện ước nguyện này, hai giáo sư đã nảy sáng kiến bán thiệp Giáng Sinh bên Nhà thờ Đức bà Paris trong những đêm đông giá lạnh cuối năm. Đông đảo sinh viên và bạn bè của ông bà cũng tình nguyện xuống đường cùng bán thiệp Giáng Sinh. Những đồng tiền ấm áp nghĩa tình này đã được sử dụng để xây làng Bảo trợ trẻ em SOS tại Đà Lạt vào thập niên 1970, rồi Trung tâm Bảo trợ trẻ em Thuỷ Xuân (Huế) và mới đây nhất là khánh thành Làng trẻ em SOS Đồng Hới vào năm 2006. Hội Giúp đỡ trẻ em VN (AEVN) tại Pháp cũng được hình thành từ phong trào bán thiệp Giáng Sinh của vợ chồng GS Trần Thanh Vân, và đến nay đã có 400 hội viên.

Là những GS danh tiếng, ông bà có thể đơn giản kêu gọi, hoặc xin tài trợ để xây làng SOS. Vì sao ông bà lại xuống đường bán thiệp Giáng Sinh?

GS Trần Thanh Vân: Tôi tự hào vì người VN luôn có truyền thống yêu thương, đùm bọc người VN. Trong quá khứ, tôi từng là một cậu bé nghèo khổ, gặp nhiều khó khăn. Vì thế, tôi muốn giúp đỡ những học sinh VN nghèo hiếu học. Vợ chồng tôi cũng muốn làm từ thiện bằng chính những đồng tiền kiếm được, chứ không muốn xin tiền của ai cả. Hơn nữa, những tấm thiệp đều do các hoạ sĩ VN vẽ phong cảnh VN thanh bình, người dân VN hồn hậu để thế giới hiểu hơn về đất nước VN ngoài hình ảnh định kiến về bom đạn, chiến tranh.

GS Lê Kim Ngọc: Việc xuống đường bán thiệp đâu có cực nhiều, nếu so sánh với nỗi khổ của những trẻ em bất hạnh trong nước. Chúng tôi không muốn người ngoại quốc nói người VN mình chỉ biết xin tiền thôi. Năm này, năm sau chúng tôi sẽ vẫn xuống đường bán thiệp. Chúng tôi duy trì hình thức này, không chỉ vì mục đích quyên tiền, mà còn muốn người dân địa phương hiểu người VN luôn giữ truyền thống "lá lành đùm lá rách", cưu mang, giúp đỡ đồng bào của mình.

Tôi và anh Vân đơn giản là những người con về với quê hương, được gặp các thế hệ trẻ. Được sống với tình người trong nước là quý lắm rồi. Chúng tôi đã gom góp chút tiền riêng, làm vài việc nhỏ để cứu giúp một số trẻ em bất hạnh ở nước mình, với tất cả tình thương và sự thành tâm. Tôi nghĩ rằng, tiền bạc và danh vọng có thể phút chốc tan biến, nhưng tình thương và lòng nhân ái thì còn mãi.

GS Trần Thanh Vân người gốc Đồng Hới, Quảng Bình. Năm 1953, khi mới 17 tuổi, ông qua Pháp học tập. Năm 1956, ông tốt nghiệp Đại học Paris với 2 bằng cử nhân vật lý và toán học. Năm 1958, ông bảo vệ thành công luận án thạc sĩ và đến 1966 trở thành tiến sĩ về lĩnh vực vật lý hạt cơ bản. Ông đã giảng dạy tại Đại học Paris, là nghiên cứu viên cao cấp của Trung tâm Nghiên cứu KH Quốc gia Pháp, được Chính phủ Pháp tặng Huân chương Bắc đẩu Bội tinh, được Viện Hàn lâm khoa học Nga bầu làm Viện sĩ danh dự. GS Trần Thanh Vân đã có trên 300 công trình khảo luận và 115 đầu sách về vật lý mang tên ông.