Họ thường xuyên lom khom làm công việc kì cọ, lau rửa bên hàng ngàn ngôi mộ to nhỏ mỗi ngày. Thế nhưng không ít người trong số họ, vẫn cảm thấy được an ủi khi còn có một nghề để kiếm sống.
Kiếm sống nhờ... người chết
Nghĩa trang thành phố Pleiku cũ nằm gọn trên một vạt đồi thoai thoải nằm cạnh kề quốc lộ 19 ngay dốc Núi Đá mà theo ký ức của tôi, trong những tháng mưa, vạt đồi xanh mướt cỏ non trải dài mát mắt. Cho đến khi vạt đồi này được đưa vào dự án thành lập nghĩa trang vào đầu những năm 80 thế kỷ trước, nó trở thành một trong những nghĩa trang có khung cảnh đẹp nhất mà tôi từng thấy. Năm 2007 nghĩa trang được đóng cửa. Nơi an nghỉ được chuyển sang nghĩa trang mới ở khá xa trung tâm thành phố, nhưng tại đây đã kịp hình thành một đội ngũ làm nghề lau chùi và chăm sóc mộ.
Chị Nguyễn Thị Minh - người đầu tiên khai phá nghề lau chùi mộ ở TP.Pleiku - trong câu chuyện với tôi đã thốt lên một cách thành thực: "Cũng nhờ mấy người chết mà mình còn có chén cơm!".
Chị Minh sống ở dưới chân dốc Núi Đá, thuộc phường Diên Hồng. Nhiều năm trước, chị Minh bán rau cải ở chợ nhưng ế ẩm, chị chuyển sang làm nghề hồ, ngay trong nghĩa trang. Cách đây năm năm, có vài người thân của những người đã khuất núi ngỏ lời nhờ chị lau chùi ngôi mộ.
"Mỗi người một việc", chị Minh nghĩ thế và chẳng ngại ngần bắt tay vào làm. Dần dà, nhiều gia đình lên viếng mộ người thân chạnh lòng khi thấy ngôi mộ dơ bẩn, nên cũng tìm đến chị Minh nhờ lau chùi. Đến bây giờ, chị Minh là người có số khách hàng nhiều nhất - chị đã nhận lau chùi khoảng 80 ngôi mộ lớn nhỏ trong nghĩa trang. Nhưng chị không còn là người duy nhất hành nghề này tại nghĩa trang như năm năm về trước...
Hai vợ chồng anh Lễ và chị Điệp dù vào nghề sau nhưng hiện cũng có khoảng 70 khách hàng. Giá lau chùi một ngôi mộ xê dịch từ 10.000 đồng-30.000 đồng/tháng. Bão giá nổi lên từ những tháng cuối năm 2007, nhưng khung giá của vợ chồng anh Lễ chị Điệp thì vẫn thế.
"May mà mình lau chùi luân phiên chứ mỗi ngôi mộ hàng ngày đều phải lau chùi thì chẳng nhưng không kiếm được mà còn lỗ...", anh Lễ nói. Người làm nghề kỳ cựu như chị Minh, trừ các chi phí, mỗi tháng còn kiếm được chừng 1,5 triệu đồng, là một nguồn thu nhập đáng kể nuôi sống gia đình chị. Chính vì thế mà nhiều người vẫn bám nghề dù công việc không hề nhẹ nhàng chút nào, và càng không dễ nói ra khi có ai đó hỏi về nghề nghiệp.
Anh Nguyễn Văn Cung - chồng chị Minh - xoè bàn tay ra nhẩm tính: "Hiện có hơn mười người làm". "Họ ở đâu mà không thấy?". Nghe tôi thắc mắc anh Cung chỉ tay về phía xa xa những ngôi mộ lớn nhỏ san sát nhau: "Họ bị các ngôi mộ che khuất không dễ nhìn thấy đâu!".
Dáng những người lau chùi mộ bé nhỏ hoàn toàn bị những ngôi mộ bề thế che lấp. Có những ngày rỗi, anh Cung lên nghĩa trang giúp vợ, dù đã hẹn nhau ở khu vực nhất định nhưng tìm mãi vẫn không thấy. Kinh nghiệm của anh Cung là cứ gọi tên, la thật to để vợ trả lời rồi mới định được hướng đi tìm.
 |
| Ngôi mộ cuối cùng chị Minh lau chùi hoàn tất trước khi nghỉ trưa. |
Cuốn theo mùa vụ...
Dịp cuối năm âm lịch là thời điểm cao trào của công việc. Chả là, năm hết Tết đến, nhiều gia đình quan tâm đến việc làm sạch đẹp mồ mả người thân. Những người như chị Minh, anh Lễ vì thế cũng phải chạy theo đến bở hơi tai... "Ngày 30 phải làm đến bảy, tám giờ tối, không còn cả thời gian lo Tết. Khách hàng của mình họ phải thấy ngôi mộ sạch khi sáng mồng 1 họ lên cúng viếng và thắp hương", anh Cung cho biết.
Có năm, chị Minh phải huy động cả chồng con đến giúp để làm cho kịp. Anh Lễ kể: "Hai vợ chồng tôi phải làm đến tối mịt ngày 30 và sang cả sáng mồng 1. Mấy ngày đầu năm, người ta đi viếng mộ và cúng kiếng thắp hương nhiều nên mộ nhanh bẩn, cho nên đến mồng 4 Tết đã phải đi làm lại. Vậy mà còn sợ không kịp, nên phải thuê thêm hai cô người dân tộc, trả họ 60.000 đồng/ngày cộng suất cơm trưa". Thuê theo ngày như thế, tính ra anh Lễ bị "lõm".
Gia đình chị Minh ở dưới chân dốc núi đá nên thuận tiện cho việc hàng ngày mang nước vào nghĩa trang để sử dụng, đỡ tốn tiền mua. Chứ gia đình anh Lễ, ở xa hơn, mỗi ngày phải dùng cả chục can nước loại 20 lít, nên tốn thêm chi phí không ít để mua nước, thu nhập theo đó cũng vơi đi. Nhà xa cũng tốn thêm xăng nhớt.
Các ngôi mộ nhận làm cho khách phân bố cách xa nhau hàng trăm mét, nếu cứ đi bộ sẽ không làm xong kịp tiến độ, còn đi bằng xe máy lại phải tốn thêm xăng. Anh Lễ cho biết, có thời điểm, làm không có ăn nhưng vẫn phải bấm bụng chịu. "Mình chịu khó vậy đến mùa mưa khách hàng họ mới thuê tiếp, chứ không họ bỏ..." - anh Lễ nói.
Khách hàng cũng biết trông trời trông đất để tiết kiệm chi phí. Mùa mưa, Tây Nguyên có những đợt mưa kéo dài đến nửa tháng, các ngôi mộ được thiên nhiên tưới rửa sạch, thế là những người hành nghề lau chùi mộ nghỉ dài cổ chờ việc. Có khách hàng "thương tình" vẫn thuê làm. "Nhưng tới tháng tụi tôi lại không dám đòi tiền, sợ họ bực lên lại cho mình đình việc" - chị Minh giải thích thêm.
Trầy trật đòi tiền người sống...
Tính theo con số thuần tuý, mỗi tháng của những người làm nghề lau chùi mộ có thể thu nhập từ 1-1,5 triệu đồng, song có nhận được đầy đủ tiền từ những người thuê họ hay không lại là chuyện khác. Câu chuyện anh Lễ đi lấy tiền công cho thấy cái nhìn của người đời đối với cái nghề mới này còn nhiều ngăn cách.
Anh Lễ kể, mỗi lần anh đi lấy tiền công, chỉ dám đứng ở trước cửa nói vọng vào "chị cho em xin tiền công lau mộ...", chứ chẳng dám bước vào nhà. "Bước vào nhà mà năm đó họ làm ăn có bề gì, tất cả họ đổ cho mình là mang cái thân lau mồ mả đầy âm khí đến làm xui xẻo", chị Minh nói.
Nói "mỗi người một nghề" là khi làm việc thôi, chứ đến lúc đi lấy tiền, không ít khách hàng nhìn người làm nghề lau chùi mồ mả bằng con mắt đối với một kẻ làm nghề hạ đẳng. Đó là nỗi buồn và tủi nhục lớn nhất của những người hành nghề làm sạch "nhà cõi âm"...
Trong các khách hàng, trong đó có những gia đình thuê lau chùi chăm sóc đến ba, bốn ngôi mộ của người thân cùng lúc, nhưng tiền trao cháo múc sòng phẳng. Nhưng dường như, người hành nghề lau mồ mả nào cũng gặp những trường hợp khách hàng chây ì không trả tiền công.
"Một trường hợp khách hàng nhờ tôi lau chùi cho ba ngôi mộ gồm cha, mẹ và anh em của họ. Suốt ba năm trời, dồn lại chỉ có vài trăm ngàn. Dịp gần Tết tôi đến đòi, người chị đổ cho người em, còn người em thì lại hỏi ngược lại "ai nhờ mà lau?". Nản quá tôi không đòi nữa... Đứng dưới nhà họ, ba tầng to đùng, chứ có phải nghèo đói gì...", anh Lễ gọi những trường hợp như thế là bị "dính".
Chị Minh cũng bị "dính" một vài trường hợp nhưng nhẹ hơn. Trường hợp chị chăm sóc cho ngôi mộ của một cháu bé nhưng suốt ba năm phía gia đình vẫn không trả đồng nào. Dịp gần Tết, chị Minh cố đi đòi thì được trả cho 260.000 đồng, chỉ bằng 2/3 tổng số tiền công gia đình kia phải trả.
* * *
Cô con gái kế út của chị Minh tên Thảo ngồi sau xe tôi chở vào nghĩa trang để tìm bố mẹ. Thỉnh thoảng Thảo cũng vào nghĩa trang giúp mẹ. "Em giúp mẹ làm việc có thấy ngại với bạn bè cùng lứa không?" - tôi hỏi.
Em mỉm cười, câu trả lời nhẹ nhàng: "Em thấy bình thường chứ có gì đâu mà ngại!".
Nỗi nhọc nhằn làm nghề và sự tủi nhục khi đi lấy tiền công của mẹ em, em đều được nghe cả. Nhưng có lẽ, thế hệ Thảo đã nghĩ khác, không bị cái cảm giác tủi nhục khi phải gõ cửa nhà người để "xin" tiền công. Hoặc cũng có thể, ở tuổi 21, tháng 4.2008 này Thảo đi lấy chồng, và nghề may của cô dù có phải mở miệng đòi tiền khách hàng cũng không đến nỗi gặp những cái nhìn kỳ thị, xem thường như mẹ cô đã chịu.