"Bỏ thì thương, vương thì tội..."

"Thấy tiếc nghề truyền thống thì làm vậy thôi chứ sắp giải nghệ rồi... Nguyên vật liệu cái gì cũng tăng giá gấp đôi trong khi đèn bán ra chỉ tăng có 1.000 đồng/chiếc. Đã vậy lại lo ế vì không có đầu ra" - chị Nguyễn Thị Xuân Phương, chủ tiệm lồng đèn Thu Hà, đường Trần Đình Trọng, quận 11, TPHCM, xót xa.

Chị Phương kể về trường hợp của người bạn hàng gần nhà, năm ngoái "ôm" gần 2.000 chiếc đèn không bán được. Cuối cùng tìm người để cho cũng không ai lấy, ngay tiền vốn cũng ngót 20 triệu đồng...

Một nghệ nhân đang đang trí lồng đèn truyền thống.

Chỉ 5 năm trở về trước, để vào được khu phố này, người ta phải cúi mình, len lỏi qua những chùm lồng đèn bày trí khắp nơi. Thanh niên nam nữ đổ về đây chơi tết Trung thu, ngắm những chiếc lồng đèn lấp lánh ánh nến, nào là bươm bướm, ông  sao, cá chép, thiên nga... Nhưng đã qua rồi cái "thời hoàng kim" của khu phố-lồng đèn truyền thống này. Niềm tự hào về  nghề "1 năm làm 3 năm ăn" ấy giờ đã lùi xa trong ký ức.

Chị Phương kể, 1 năm trước đây, tre làm khung lồng đèn mua giá chỉ 10.000 - 15.000 đồng/cây, bây giờ lên 33.000 đồng/cây; bi nhựa tăng từ 150 đồng lên 300 đồng/viên. Ngoài ra, kẽm cột tre, giấy kính, màu bột... cái gì cũng tăng gấp đôi, trong khi chiếc lồng đèn bươm bướm cỡ trung hoàn chỉnh chỉ tăng 1.000 đồng/chiếc (năm ngoái là 4.000 đồng).

"Tiếc lắm, nhưng làm không có ăn thì không thể bám trụ được, phải sống nữa chứ". Nếu như trước đây trong khu phố này "cứ 10 nhà có 9 nhà làm lồng đèn" thì bây giờ chỉ còn 1 nhà làm, mà số lượng đèn gia công cũng chỉ bằng ẳ năm trước.

Chứng kiến nghề truyền thống đang mai một dần, nhiều nghệ nhân có thâm niên cố cầm cự bám trụ với nghề bằng cách mày mò thiết kế những mẫu mã mới, đáp ứng thị hiếu khách hàng tuổi "tin". Anh Nguyễn Hào Kiệt - một nghệ nhân làm lồng đèn khu vực Phú Bình, quận 11 - cho biết: "Những mặt hàng được ưa chuộng nhất trong năm nay là Masupilami, Tôn Ngộ Không, các cầu thủ bóng đá,... Thế nhưng để làm được một chiếc lồng đèn này đòi hỏi rất nhiều công sức, nguyên vật liệu tốt nên giá thành cũng mắc".

Anh Kiệt tâm sự: "Thâm niên gần 20 năm trong nghề, sắp phải giải nghệ theo nghề lắp ráp ổn áp để kiếm sống chứ cứ cố bám trụ lấy gì ăn! Lâu lâu nhớ nghề làm vài chiếc chơi trong nhà cho vui chứ chẳng bán cho ai được".

Cơn lốc đèn ngoại nhập...

Mùa trung thu năm nay, dạo quanh một vài cửa hàng lồng đèn trung thu tại TPHCM, đa phần đèn lồng được bày bán và được khách hàng ưa chuộng nhất là các loại đèn điện tử làm bằng nhựa, giấy xếp, nhập từ Trung Quốc hoặc nhái "made in Việt Nam". Các loại đèn này được trưng bày ở vị trí "mặt tiền", trong khi chỉ một vài chiếc đèn giấy kính truyền thống "nép mình" thấp thoáng sau những chiếc đèn sặc sỡ và tiện dụng kia. Một chủ tiệm trên đường Lê Văn Sỹ cho biết: "Đó là những chiếc đèn năm ngoái bán không được, giờ mang ra để đó, may ra có đứa trẻ nào đến hỏi mua thì bán rẻ cho...".

Không mấy trẻ em bây giờ thích chơi lồng đèn truyền thống.

Theo các chủ cửa hàng, xu hướng chọn lồng đèn trung thu của trẻ con bây giờ cũng khác so với mấy năm trước. Chị Lập - chủ cửa hàng bán lồng đèn Sơn Lập trên đường Cách mạng tháng 8 - cho biết: "Trẻ con giờ chỉ thích loại đèn xếp hoặc đèn nhựa Trung Quốc vì ưu thế sản phẩm nhẹ, tiện lợi, lại có nhạc chuông, với đủ kiểu dáng, màu sắc, kích cỡ". Hiện nay, trên thị trường có rất nhiều loại đèn Trung Quốc, trang trí đẹp, giá thành rẻ từ 10.000-15.000 đồng/chiếc.

Ngoài ra, các loại đèn "nhái" "made in Việt Nam" nhưng thiết kế theo mẫu mã của Trung Quốc cũng đang chiếm lĩnh thị phần không nhỏ trên thị trường đèn trung thu. "Những chiếc đèn nhựa và giấy này có giá thành còn thấp hơn từ 1.000 - 5.000 đồng so với đèn Trung Quốc. Bỏ thêm vài nghìn để mua chiếc đèn tiện lợi này, tha hồ mà gấp, vận chuyển chứ không như đèn dán kính... Khách hàng chuộng kiểu nào thì nhập về kiểu ấy"- chị Lập cho biết thêm.