Thế nhưng ngay con tôm nuôi tại vùng đất này cũng bộc lộ nhiều gian nan: chậm lớn, năng suất thấp, người nuôi tôm lỗ vốn... Trong khi đó, chính quyền các tỉnh có đất ngập nước ven biển lúng túng trong việc quy hoạch phát triển rừng.

Trong vòng 5 năm (2000 - 2005), tại Bạc Liêu, lực lượng kiểm lâm đã xử lý 1.462 vụ vi phạm phá rừng. Tại Cà Mau con số này trên 2.000 vụ. Hình thức vi phạm chủ yếu là chặt phá rừng, bao ví nước để lấy đất NTTS. Những vệt đất trơ lại gốc mắm, gốc đước khẳng khiu trước gió minh chứng cho những lần tàn phá rừng để lấy đất nuôi tôm và sử dụng vào mục đích khác...

Khoảng trống những cánh rừng

RNM bán đảo Cà Mau được xác định có 3 loại cá thể chủ yếu: Cây mắm, cây đước và cây vẹt. Theo Sở NNPTNT tỉnh Cà Mau, hiệu quả kinh tế từ những cánh rừng không cao. Cây gỗ thuộc hàng thứ yếu, mặt nước mới là "tài sản" sinh lợi cho những người nhận khoán đất rừng. Vì vậy, người dân sống dưới tán rừng làm mọi cách để mặt nước rộng thêm ra trong phạm vi mà họ nhận khoán.

Sau khi có Nghị định số 09/CP của Chính phủ (năm 2001), Bạc Liêu cho phép toàn bộ vùng phía nam QL1A chuyển đổi từ đất sản xuất kém hiệu quả sang NTTS. Không biết trong quá trình khảo sát thế nào mà trên 210ha rừng trồng (trên 7 năm tuổi) nằm lọt thỏm vào vùng "đất sản xuất kém hiệu quả".

Vậy là chuyển sang NTTS. Chưa đầy 3 tháng, 210ha rừng được san bằng, nhường bước cho con tôm sú. Tại Cà Mau, những năm 80 của thế kỷ trước, cánh rừng của huyện Ngọc Hiển, Năm Căn nhiều người dân "di cư" vào đây bao chiếm đất đai để khai thác thuỷ sản. Đến cuối 1990, Cà Mau quy hoạch lại rừng, hợp thức hoá cho những người sống trong rừng trước quy hoạch. Những hộ bao chiếm đất rừng giờ đây nghiễm nhiên là "chủ rừng".

Năm 1998, tỉnh Cà Mau có chủ trương chuyển com tôm sang "sống" dưới tán rừng. Chủ trương này được gói gọn trong 5 từ "con tôm ôm cây đước", tức người dân được phép nuôi tôm trong rừng đước.  Tuy nhiên, đến năm 2001, khi con tôm sú đã xuất hiện tại mảnh đất này thì mọi chuyện đã đảo lộn.  Để nuôi được con tôm sú buộc người dân phải bao ví nước, thả giống. Rừng bắt đầu bị chặt phá.  Đứng trước nguy cơ rừng sản xuất có thể bị băm nát vì con tôm, Cà Mau tiếp tục có chủ trương "tách tôm ra khỏi rừng".

Đi đầu trong công tác này là huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau. Sau quá trình rà soát lại toàn huyện đã có trên 36.000ha diện tích sản xuất theo mô hình này.

Tuy nhiên cho đến nay, Cà Mau vẫn chưa hoàn thành chương trình tách tôm ra khỏi rừng do nhiều nguyên nhân khác nhau. Ông Lê Văn Kháng - Phó Chủ tịch UBND huyện Ngọc Hiển - cho biết: "Cái khó là hầu hết diện tích đã lên bờ bao để nuôi tôm, vì vậy để đạt được tỉ lệ tôm - rừng theo quy định phải lấp ao tôm từ từ, sau đó mới tiến hành trồng rừng. Đây là một việc làm rất tốn kém, nhưng phải thực hiện nếu muốn giữ rừng một cách bền vững".

Mô hình nào cho cây đước và con tôm "chung sống" hoà bình với nhau trong cùng một đơn vị diện tích vẫn chưa được tìm ra. Chính vì vậy, những khoảng trắng trong rừng vẫn còn đó như thách thức. 

Ở rừng, mong tôm!

Một xóm ven rừng ngập mặn thuộc xã Vĩnh Thinh, huyện Hoà Bình (Bạc Liêu) - hầu hết dân không đất sản xuất phải vào rừng, xuống biển mưu sinh.

Đó là một thực tế diễn ra tại RNM ven biển miền Tây. Họ là dân sống dưới tán rừng, nhưng những cây gỗ không thể nuôi sống họ được, mà chính con tôm mới là nguồn thu nhập chính. Mâu thuẫn này đẩy người dân đến chỗ làm mọi cách để nuôi tôm.

Bà Nguyễn Thị Nhỏ quê tại huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu, cách đây 18 năm bà lặn lội xuống ấp Cái Đôi Nhỏ, xã Nguyễn Việt Khái, huyện Phú Tân mua đất rừng nuôi tôm. Năm 1992, chính quyền xã buộc bà phải trồng lại rừng, chỉ được khai thác 40% diện tích mặt nước nuôi tôm.

Tháng 2.2008, con trai bà chặt cây làm chòi canh tôm bị xã phạt 970.000 đồng. Bà cho biết: "10 năm trước, tôi đã có sổ chủ quyền, khai thác thuỷ sản khá lắm. Từ ngày trồng rừng đến giờ, đời sống khó khăn, do cây rừng càng ngày càng lớn chiếm hết chỗ cho con tôm. Tôi đề nghị nên múc bờ bao lên để bảo vệ rừng và cho con tôm nó sống, chớ cấm tác động kiểu này chắc tôi phải ra đi thêm một lần nữa".

Tại khu vực Kênh Uỷ Ban, thuộc ấp Cái Đôi Nhỏ, xã Nguyễn Việt Khái, huyện Phú Tân, Cà Mau hầu hết rừng trồng đã trên 10 năm nhưng thân cây chỉ to bằng bắp tay do thiếu thiếu sự chăm sóc. Ông Lê Văn Khả - một hộ dân nhận khoán - cho biết: "Hai năm nay, tôm nuôi liên tiếp thất bại, đời sống chúng tôi rất khó khăn.". Cạnh đó, anh Hoàng thuộc diện Nhà nước cất nhà "Đại đoàn kết" ngồi co ro nhìn ra cánh rừng khô, than thở: "Người ta nói sống ở rừng giàu lắm, nhưng bây giờ không có cái để ăn nữa. Tôm tép thất bại thế này chắc gia đình tôi bỏ nơi này đi nơi khác kiếm ăn mất".

Cuộc mưu sinh ở những cánh rừng bây giờ không đơn giản chút nào. Con tôm mỗi ngày nuôi một khó khăn do: Chậm lớn, thời gian nuôi kéo dài, giá hạ... Người dân không tự lý giải được là vì sao. Nhưng điều này đã được các nhà khoa khọc cảnh báo cách đây 15 năm. Đó là do tác động quá mức vào những cánh rừng ngập mặn, khai thác bãi bồi vô tội vạ... Kết quả hiện tại là những cái giá phải trả do tác động quá mức vào môi trường.

Trong khi, bài toán rừng - tôm cứ mãi loay quay với việc quy hoạch, phương án ăn chia. Gần đây, để phát triển và bảo vệ rừng, Bạc Liêu, Cà Mau quy hoạch lại 3 loại rừng theo chỉ đạo của Bộ NNPTNT. Tuy nhiên, mỗi lần quy hoạch, diện tích rừng lại bị "bốc hơi" đi vài chục ngàn hécta!