Cần xác định đúng bản chất của đình công
Theo các nhà khoa học, không khó khăn gì để nhận ra những yếu tố dẫn tới gia tăng đình công. Thứ nhất, nhiều DN chưa thực hiện đúng quy định của pháp luật LĐ và các cam kết đã thoả thuận với NLĐ. Thứ hai, công tác quản lý nhà nước so với yêu cầu thực tế còn bất cập, trong đó phải kể tới việc thanh tra, kiểm tra chấp hành pháp luật LĐ còn yếu. Thứ ba, NLĐ hạn chế về hiểu biết pháp luật. Thêm vào đó, những luật định liên quan tới vấn đề này hiện còn nhiều bất cập. Tuy nhiên, điều cần thiết là làm thế nào để thoát khỏi vòng luẩn quẩn trên.

Từ thực tế cho thấy khoảng 2 năm gần đây, yêu cầu của NLĐ trong các cuộc đình công phần lớn là về lợi ích. Riêng các cuộc đình công năm 2007, NLĐ đã đưa ra 836 yêu cầu thì chỉ có 154 yêu cầu về quyền, chiếm 18,4%, nhưng có tới 571 yêu cầu về lợi ích, chiếm 79,6%. Ơ Hải Phòng, 98% số vụ ngừng việc tập thể và đình công tự phát đều xuất phát từ quan hệ kinh tế tại DN giữa tập thể NLĐ với người sử dụng LĐ. Tại Bình Dương, qua phân tích 333 cuộc tranh chấp LĐ tập thể cho thấy nguyên nhân về lợi ích kinh tế vẫn là nguyên nhân đầu tiên. Nguyên nhân này xuất phát từ chi trả tiền lương làm thêm giờ, tiền phụ cấp làm ca đêm, phụ cấp ngành nghề độc hại không đúng theo quy định. DN cũng không xây dựng thang - bảng lương hoặc xây dựng nhưng không thực hiện. Có nơi thay đổi phương án trả lương từ lương thời gian sang lương sản phẩm, nhưng không bàn bạc trước với NLĐ...

Về lý thuyết, có thể nói cần giải quyết hài hoà lợi ích giữa CN, chủ DN và Nhà nước sao cho chủ DN có lợi nhuận, Nhà nước thu được thuế, người CN phải được sống đúng với phẩm giá con người.

CĐ có thể lãnh đạo, tổ chức được đình công?
Xin nhắc lại là tất cả các cuộc đình công, ngừng việc tập thể thời gian qua đều tự phát, chưa theo đúng trình tự pháp luật quy định. Một số cuộc còn gây ảnh hưởng không tốt tới quan hệ LĐ và trật tự xã hội trên địa bàn. Theo TS Đỗ Ngân Bình - ĐH Luật Hà Nội: "Tính tổ chức của cuộc đình công được hiểu là có người lãnh đạo đình công, đình công có yêu sách rõ ràng và đã được chuẩn bị trước. Thành phần lãnh đạo đình công có thể là tổ chức đại diện của những NLĐ như CĐ hay nghiệp đoàn, có thể chỉ là một người hay một nhóm người được tập thể LĐ bầu ra tại thời điểm chuẩn bị đình công".

Về tính hợp pháp của các cuộc tranh chấp LĐ tập thể và đình công xảy ra trên địa bàn, LĐLĐ Bình Dương khẳng định 100% số vụ đều không do CĐ khởi xướng, lãnh đạo, tổ chức và không tuân thủ trình tự thủ tục theo luật định. Cũng từ thực tế của Hải Phòng cho thấy, ngừng việc tập thể, đình công tự phát không do CĐCS lãnh đạo, nhưng CĐCS có vai trò quyết định đến việc hoà giải trên cơ sở những kiến nghị đúng đắn của CNLĐ mà pháp luật LĐ đã quy định. Còn lãnh đạo LĐLĐ Hải Dương khẳng định, CĐCS không thể tổ chức đình công vì những bó buộc cơ chế như CB CĐCS  ăn lương của người sử dụng LĐ. Có những trường hợp CB CĐCS vì đứng ra bảo vệ lợi ích hợp pháp của NLĐ mà bị chủ DN chấm dứt HĐLĐ. Điều đáng nói, mặc dù có "Quỹ hỗ trợ CBCĐ" nhưng chủ DN lại chấm dứt HĐLĐ với CBCĐ vào thời điểm hết HĐLĐ, chứ không phải ngay sau thời điểm diễn ra đình công. Đối với CĐ cấp trên cơ sở, việc tổ chức đình công lại càng khó khăn vì với cơ chế như hiện nay, cấp này rất khó tiếp cận với NLĐ.

Bàn về việc CĐ có thể lãnh đạo, tổ chức đình công được hay không, GS-TS Lưu Văn Sùng - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh - phân tích: CĐ là người đảm bảo lợi ích cho CNLĐ, khi đã qua quá trình thương lượng mà vẫn không đảm bảo được thì CĐ phải đứng ra tổ chức đình công. Nếu CĐ không làm việc này thì e rằng sẽ có lực lượng khác đứng ra đảm nhận. Tuy nhiên, đến đây, lại vẫn phải quay về vấn đề cơ chế. Có nghĩa cần nghiên cứu trình tự đình công để tạo cơ sở pháp lý, tạo cơ chế để CĐ có thể đứng ra tổ chức đình công đòi quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp cho NLĐ.

Một số ý kiến xung quanh vấn đề đình công tại VN Ông Trần Huy Hồng - Phó Chủ tịch LĐLĐ Hải Dương, Phó ban chỉ đạo giải quyết đình công tỉnh Hải Dương: Trong tình hình hiện nay nói chung và vấn đề đình công nói riêng, tôi không đồng ý với nhận xét "CB CĐCS yếu kém". Hầu hết các BCH CĐCS vẫn có thể đại diện CNLĐ xây dựng văn bản về những yêu cầu của NLĐ với giới chủ. Cũng đừng nên đổ lỗi cho NLĐ khi xảy ra đình công. Dường như cơ chế pháp luật đang ưu ái cho người sử dụng LĐ, dù có nhiều Cty chỉ chú trọng lợi nhuận và bóc lột sức LĐ của NLĐ. Vấn đề hiện nay là cần xem xét lại quy định của pháp luật liên quan tới lĩnh vực này. Ông Nguyễn Văn Bình - Ban Pháp luật TLĐ: Giải pháp cho vấn đề đình công hiện nay phải là đối thoại và thương lượng, trong đó CĐ phải có trách nhiệm. Tuy nhiên, với cơ chế hiện hay, CĐCS không thể làm được mà chỉ có CĐ cấp trên cơ sở mới làm nổi. Như vậy, cần sửa đổi cả Luật LĐ, Luật CĐ và Điều lệ CĐVN. Ông Nguyễn Hoàng Hoà - Văn phòng ILO Hà Nội: Những nguyên nhân dẫn tới tình trạng CĐCS chưa có vai trò trong đình công có thể quy về việc CB CĐCS ăn lương chủ DN; quyền lợi của CĐCS chưa được đảm bảo; TƯLĐTT còn hạn chế. Trong khi đó, Luật LĐ của chúng ta còn những bất cập so với sự phát triển hiện nay. Thời gian tới nên học tập kinh nghiệm một số nước, họ đã tách Luật LĐ thành các luật chuyên ngành như Luật HĐLĐ, Luật ATVSLĐ. Có như vậy mới giải quyết sâu hơn các vụ việc. Ông Nguyễn Lê Bình - Vụ LĐ - Tiền lương (Bộ LĐTBXH): Nhiều nước quy định rõ đình công là quyền của NLĐ. Đình công phải tuân thủ các bước hoà giải, lấy ý kiến NLĐ dưới nhiều hình thức, có sự thông báo trước. Đình công ở VN chưa thực hiện được các bước trên do đa phần người sử dụng LĐ vi phạm pháp luật; Nhà nước chưa quan tâm đúng mức và kiểm soát để bảo vệ quyền lợi NLĐ; CĐ chưa thể hiện rõ vai trò. Bà Nguyễn Lan Hương - Viện LĐ (Bộ LĐTBXH): Ai cũng nhìn thấy cái vòng luẩn quẩn của đình công, giải quyết đình công, nhưng đến nay vẫn chưa thể giải quyết để giảm thiểu các cuộc đình công. Theo tôi, trước hết phải làm thế nào để nền kinh tế phát triển, nâng cao năng suất LĐ. Chính phủ cần thay đổi về tiền lương tối thiểu, cải cách đóng BHXH và đặc biệt là cần can thiệp đúng lúc, đúng chỗ bằng công cụ pháp luật chứ không phải bằng công cụ hành chính. Hơn tất cả, pháp luật LĐ phải được hoàn thiện. Bên cạnh đó, thoả thuận ngành cũng cần phát huy; cần tổ chức được các cuộc đối thoại, tránh tình trạng uỷ ban 3 bên đã được thành lập, nhưng không có cơ chế pháp lý như hiện nay. GS-TS Lưu Văn Sùng - Học viện Chính trị quốc gia HCM: Kinh nghiệm trong nước cũng như quốc tế cho thấy trình độ CN càng cao thì đình công càng giảm vì họ có đời sống đảm bảo, giới chủ tôn trọng và họ thấy rõ trách nhiệm về những hành vi của mình. Do vậy, đình công ít nổ ra, nếu có thì liên quan đến những vấn đề lớn, hệ trọng. Còn CN ở trình độ thấp, đời sống khó khăn, bị giới chủ coi thường và không thấy hết trách nhiệm về hành vi của mình rất dễ nổ ra đình công vì lợi ích nhỏ và dễ có hành vi tự phát manh động.  Thu Trà lược ghi