11 năm quay lại Mátxcơva - thành phố thời sinh viên của mình - trong 8 ngày của tháng chín, tôi đã kịp "hái một chùm tươi ấn tượng" (chữ của nhà phê bình Nguyễn Thị Minh Thái)

Cựu binh và tân binh

"Chúng ta - những cựu binh (veteran) của tình hữu nghị Nga-Việt, hãy nâng cốc! Kể từ 1991, chưa bao giờ chúng tôi đón được một đoàn đông các bạn Việt Nam (VN) tới vậy" - lời chúc rượu của ông V.P. Buyanov - Chủ tịch Hội Hữu nghị Nga-Việt (Hội) đêm 10.9 trong nhà ăn sinh viên - Học viện Lao động và Quan hệ xã hội (HV ATICO) - nơi dừng chân 8 ngày của 38 đại biểu VN dự Lễ kỷ niệm 50 năm ngày thành lập Hội.

Băn khoăn bởi cụm từ "Cựu binh của tình hữu nghị", trưa 13.9, tôi hỏi ông E.Glazunov - Chủ tịch danh dự Hội: "Làm gì để có những tân binh?". Im lặng hồi lâu, ông Glazunov đáp: "Tình hình thay đổi, quan hệ Nga-Việt không còn như xưa. Nhiệm vụ của các cựu binh là kể lại lịch sử, in sách, tổ chức các cuộc gặp, phát triển, lan toả mô hình CLB hữu nghị quốc tế giữa các dân tộc như CLB ở Học viện Kinh tế và Pháp luật Mátxcơva hay Góc Việt Nam ở trường 282 phố Dokutraev. Công việc chẳng dễ dàng, nhưng nhất thiết phải làm. Hãy để thế hệ trẻ, nhất là sinh viên hai nước gặp nhau".

Ông Vũ Xuân Hồng - Chủ tịch LH các tổ chức hữu nghị Việt Nam với kinh nghiệm nhiều năm hoạt động đối ngoại, nhiều năm gắn bó với Nga, phân tích: "Về phía VN chúng ta, con cháu chúng ta vẫn còn nghe cha mẹ bồi hồi nhớ nước Nga. Tình cảm vẫn còn, nhưng VN cần thông tin nhiều, đầy đủ hơn về Nga. Quan hệ hai bên, không chỉ có tình yêu, đạo lý mà còn cần gắn với những lợi ích kinh tế, bằng những mối quan hệ có nội dung mới.

Hoa hậu Natalia Trần và các bạn cùng học - sinh viên Viện Á-Phi (ĐHTHQG Mátxcơva) - những nhà Việt Nam học tương lai.

Về phía Nga, chúng tôi đánh giá, khó hơn, bởi hiện mối quan tâm của Nga đối với VN mới ở cấp lãnh đạo chiến lược, các nhóm mang lợi ích nhất định chứ chưa phải trong quảng đại quần chúng. Thông tin về VN từ phía Nga còn ít. Việc lôi cuốn thế hệ trẻ hai nước không thể khiên cưỡng vì quan hệ đi lại với nhau phải xuất phát từ tấm lòng, sự hiểu biết, lợi ích gắn bó, chia sẻ chung những giá trị tương lai. Trong bối cảnh quốc tế hiện nay, hai bên đều thấy cần có nhau, có thể giúp được nhau, vì vậy, cần cách tiếp cận mới, linh hoạt. Điều quan trọng là phải kiên trì!".

"Mátxcơva - tình yêu của tôi"

Nhiều người trong đoàn "ghen tỵ" với ông Lê Quốc Thụy - Phó Văn phòng Tổng LĐLĐVN - vì đoàn ở nhà khách ký túc xá (KTX) Học viện ATICO, nơi 28 năm trước ông Thụy du học. Khi đó, ATICO là trường ĐH Công đoàn Liên xô. "Bề ngoài, trường, KTX vẫn như xưa!", ông Thụy thốt lên. Màn hình tivi sảnh chính tầng trệt học viện quay vòng vòng hình ảnh sinh viên VN trong Cuộc gặp gỡ Mátxcơva tháng 8 vừa qua nối tiếp hình ảnh các tượng đài ở Mátxcơva, trong đó có tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh ở quảng trường Hồ Chí Minh.

Trung tuần tháng 9 (12-19.9), học viện mừng ngày thành lập Công đoàn độc lập LB Nga. Ông Thụy cho biết: "Những năm gần đây, công đoàn hai nước thường xuyên tổ chức các cuộc gặp. Công đoàn VN đánh giá cao những kinh nghiệm của công đoàn LB Nga. Tổng cộng, mấy chục năm qua, có gần 700 cán bộ công đoàn các cấp của VN đã được đào tạo theo các khoá học hệ đại học, bổ trợ dài ngày và ngắn hạn tại học viện".

Có dịp ghé thêm một hai trường ĐH của Mát, điều đầu tiên chúng tôi nhận thấy, sinh viên ăn vận đẹp hơn, nhưng họ hút thuốc lá dữ quá! Gác cửa KTX, các cổng trường không còn là những bà già to béo hiền lành như xưa, mà là các ông bảo vệ to cao, mặc đồng phục. Cổng nào cũng có camera theo dõi.

Một bữa ăn sinh viên giá hơn 100 rúp (5-7USD). Có người đi học bằng xe hơi; nhưng nhiều người phải làm thêm mới đủ sống. Đỗ Lê Hà - nghiên cứu sinh, khoa Sinh-Thổ nhưỡng, ĐH THQG Mátxcơva - cho biết: "Trước, với học bổng 257USD còn dễ sống hơn bây giờ khi nhận học bổng 400USD".

Dù rưng rưng tâm trạng "đi tìm thời gian đã mất", không thể không "mừng hộ-vui thay" cho Mátxcơva, hiểu hơn vì sao tục ngữ Nga có câu "Người Nga đóng yên chậm, nhưng phi nhanh". Các con đường sạch, đẹp hơn với những bồn hoa tươi. Nhiều biển tên đường trên viết bằng tiếng Nga, dưới tiếng Anh. Tên nhiều cửa hàng, cafe, ngôn ngữ báo chí nhiều từ tiếng Anh đã được Nga hoá.

Chị Như Mai - cựu sinh viên khoa Luật quốc tế MGIMO, Phó Tổng Biên tập tạp chí Việt-Mỹ - phát hiện: Nhiều nhà gắn máy điều hoà - điều không hề có 15-20 năm trước.

Mátxcơva đang trong công cuộc xây dựng đại quy mô: Nhiều khách sạn trang nhã, khu thương mại ngầm hay nổi đều hoành tráng, các chung cư cao cấp gồm nhiều đơn nguyên, cao ốc cao từ 17-24 tầng, ngoại ô nhiều khu hiện đại với những dãy biệt thự ít tầng, xây theo công nghệ mới.

Bức tượng đại văn hào F.M. Dostoievski đặt trước cổng chính Thư viện Quốc gia mang tên Lênin.

Rất lạ mắt kiến trúc những toà nhà MIRAX (tập đoàn xây dựng hàng đầu của Nga, tháng 8 năm nay đầu tư vào Cam Ranh tổ hợp khách sạn 5 sao trị giá 200 triệu USD) xây dựng.

Khách sạn Rossia danh tiếng gần Quảng trường Đỏ không còn, thay vào đó sẽ là dự án lớn cuối năm 2008 khởi động.

Mátxcơva sẽ có Tháp Nga cao 600m - dự án của kiến trúc sư người Anh Foster Norman, đây sẽ là toà nhà cao nhất Châu Âu, 2012 hoàn thành.

Nhược điểm "ngoài đường" lớn nhất của Mát là tắc đường khủng khiếp! Mất 4 giờ đồng hồ đi bằng xe hơi (từ 16-20 giờ), Quyên - bạn tôi thời sinh viên - mới đón-đưa tôi từ đại lộ Vernadski (phía Nam) tới nhà cô trên trung tâm-phố Malaya Gruzia. Quãng đường này sau 22 giờ chúng tôi đi mất chưa tới 15 phút. Ông Kobelev cho biết: "Mát có 10 triệu dân thì có 3 triệu xe hơi. Mỗi ngày 450 ngàn xe hơi vào Mát!".

Dòng xe nhích từng chút, nhưng không ai nóng ruột bấm còi, đi hỗn chen ngang. Tôi bỗng nhớ, 15-20 năm trước người Mát xếp hàng bộ mua thực phẩm, vào cửa hàng McDonald mới mở. Giờ, xếp hàng ôtô vì tắc đường. Thời nào cũng cần sự kiên nhẫn!

Chính quyền Mátxcơva cố gắng giải quyết vấn đề giao thông bằng nhiều cách, từ ngắn hạn như kêu gọi 25.9 - ngày không xe hơi, đến dài hạn như tính toán đưa dòng xe lên cao trên đường tầng hai, mở đường vành đai,...

Giá xăng ở Mát 24-25 rúp/lít. Nếu đi phương tiện công cộng, cứ một lần nhảy lên bus, troleybus, tàu điện, mua vé lẻ phải trả thẳng cho lái xe 25 rúp (1 usd), nếu mua vé chùm ở các kiốt, rẻ hơn; vé metro cũng vậy. Phương tiện giao thông thuận tiện nhất ở Mát là metro và tàu điện. Nhiều bến metro Mátxcơva vẫn sạch đẹp, ấm áp, các đầu cầu thang đều có màn hình camera, giữa sảnh có cột thông tin để khách báo tin khẩn cấp.

Trong các toa tàu, nhiều người vẫn đọc sách, và nhiều lần tôi gặp người say rượu nằm ềnh giữa toa. Hệ thống metro của Mát cần 2,5 tỉ rúp để sửa chữa, hiện đại hoá; 4 năm tới sẽ có 400 toa tàu mới trên nhiều tuyến tàu điện ngầm đang chuẩn bị khởi công.

Theo chỉ dẫn, tôi lên cửa hàng Mùa xuân - phố Arbat Mới - tìm mua búpbê Nga sản xuất. Cô bán hàng tóc vàng mắt xanh mỉm cười "Bao nhiêu năm chị chưa tới Nga? Bây giờ chúng tôi ít sản xuất đồ chơi cho trẻ con. Hàng nhập là chính". Tìm mãi, cô cũng lấy ra trong kẹt quầy hàng vài con búpbê xinh vẻ thuần Nga hiền hậu. Tôi cười, "Nếu đang ở Washington DC hay Hollywood, tôi sẵn lòng mua búpbê Barbie hay người nhện, nhưng tôi đang ở Mát!".

Đồ dùng học sinh do Nga sản xuất, nhưng bìa nhiều cuốn tập, cặp sách, hộp bút,.. thậm chí bưu thiếp cũng toàn nhân vật phim hoạt hình của Mỹ. Vắng bóng những nhân vật lịch sử trong phim họat hình nổi tiếng của Nga, quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt Nam quan tâm tới văn hoá Nga như Tcherebuska, anh hùng Ilia Muromes, Aliosa Popovitch, sói và thỏ của loạt phim "Hãy đợi đấy"...

Hơn một năm nay, nước Nga tiến hành chiến lược lớn: Đưa hình ảnh tích cực của Nga ra ngoài thế giới. Tiếp thị hình ảnh đất nước có thể bằng nhiều cách. Nước Nga đâu chỉ cần tiếp thị bằng những con búpbê gỗ matriosca truyền thống, ấm samovar, . . mà có lẽ nhiều khi cũng nên từ những món đồ đơn giản, chất lượng tốt, thiết kế thuần Nga, dành cho trẻ nhỏ, đề rõ sản xuất ở Nga, tôi nghĩ.

"Nước Nga mới chỉ đi những bước đầu trên con đường hấp dẫn đối với ngay chính người Nga ở trong nước Nga và thế giới bên ngoài", nhận định của ông V.Kostikov bình luận viên tờ "Luận chứng và sự kiện".

Mỗi lần ôtô đưa chúng tôi đi dọc sông Mátxcơva, tôi lại thấy tượng đồng Vua Piốt Đệ nhất oai nghiêm, kiêu hùng, tác phẩm của nghệ sĩ-nhà điêu khắc danh tiếng Zurab Sereteli - một người Nga-Gruzia. Bức tượng đựơc dựng lên những năm chín mươi thế kỷ trước.

Trên phố cổ Arbat, trước nhà lưu niệm nhà thơ Puskin, người ta đã dựng thêm tượng đồng nhà thơ vĩ đại đứng sau và nắm tay người vợ yêu kiều N.Gontrarova.

Trước cửa chính thư viện mang tên Lenin có thêm tượng nhà văn F.M. Dostoevski ngồi trên ghế. Trên tờ "Luận chứng và sự kiện" cuối tháng chín, A.Utchitel - đạo diễn phim "Tù nhân" - bộ phim về quan hệ giữa người Nga và người Kavkaz vừa được giải Đạo diễn xuất sắc tại LHP Calovary - có nói "Chính cuộc sống, những gì đang xảy ra hàng ngày khiến chúng ta tin, rằng không phải cái đẹp cứu rỗi thế giới mà là sự thông hiểu. Nhưng dù gì, tôi vẫn muốn tin là Fiodor Mikhailovitch Dostoieski luôn và mãi đúng!".

Tôi đứng hồi lâu trước tượng nhà văn - với tôi là ông già Đốt. Trong màn mưa mỏng lạnh giá, cái nhìn từ trên xuống của Đốt đau đớn, thống khổ, độ lượng, khoan dung, lại như vừa khoan sâu vào người nhìn. Cái nhìn buộc người ta tự vấn về mình. Không vô tình người Nga đặt tượng Dostoievski chứ không phải văn hào nào khác trước cửa chính thư viện lớn nhất nước Nga...

>> Chuyện nghĩa tình ở xứ Bạch Dương
>> Thoảng hương vị Việt...
>> Lại đến nước Nga
>> Chợ chiều tháng ba ở Mát