Kể từ ngày 15.12, các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu được tự quyết giá theo Nghị định 84. Và giá xăng dầu đã được điều chỉnh. Đây là một sự kiện lớn, trọng đại trong quá trình chuyển đổi của nền kinh tế Việt Nam, nhưng dư luận lại khá yên lặng, có lẽ do điều chỉnh giảm là chính, tuy có tăng giá dầu hoả.

Xăng dầu là nhiên liệu rất quan trọng và liên quan đến đời sống của hàng chục triệu người và hàng trăm ngàn doanh nghiệp. Tự do hoá giá xăng dầu là một bước tiến rất quan trọng của Việt Nam trong phát triển nền kinh tế thị trường.

Một thời, giá của hầu hết các mặt hàng đều do Nhà nước quy định. Giá cả hàng hoá và dịch vụ tiêu dùng cũng như giá của hầu hết các hàng hoá khác đã được tự do hoá từ lâu. Thế nhưng giá năng lượng vẫn do Nhà nước quy định hay điều tiết mạnh, trong đó có giá xăng dầu, cho đến tận 14.12.2009.

Việc định giá xăng dầu đã không hoàn toàn cứng nhắc như thời bao cấp, song sự can thiệp hành chính của Nhà nước vào thị trường đã tạo ra những cản trở sự cạnh tranh và chưa góp phần đắc lực vào việc tiết kiệm năng lượng và tăng hiệu quả hoạt động của nền kinh tế.

Nay các doanh nghiệp đã được tự quyết định giá (tuy có thời hạn 12 ngày đối với điều chỉnh giá), phải tự lo về kết quả kinh doanh, phải cạnh tranh với nhau, và như thế tạo ra khuyến khích lớn để họ tiết kiệm chi phí, tìm kiếm cơ hội mua rẻ hơn, giảm thất thoát, chăm lo đến phát triển mạng lưới, v.v… Họ không thể vin vào cớ phải bán theo giá quy định của Nhà nước, phải làm nghĩa vụ bình ổn giá, làm nghĩa vụ xã hội..., mỗi khi gặp khó khăn.

Việc tự do hoá giá xăng dầu sẽ phân biệt doanh nghiệp làm ăn giỏi với doanh nghiệp làm ăn tồi. Sự cạnh tranh lành mạnh hơn giữa các công ty xăng dầu sẽ làm tăng hiệu quả hoạt động của chúng và góp phần làm tăng hiệu quả của cả nền kinh tế và cuối cùng những người tiêu dùng xăng dầu sẽ được lợi.

Các cơ quan nhà nước đỡ vất vả hơn, họ không còn phải “làm thay” việc của thị trường nữa. Sự từ bỏ việc làm thay đó là một việc rất đáng hoan nghênh. Nay Nhà nước có thể tập trung hơn vào những việc thật sự của mình. Đó là đảm bảo cho cạnh tranh thật sự lành mạnh, là ngăn cản hay trừng phạt sự câu kết, là tạo thuận lợi mà chủ yếu là cải thiện môi trường pháp lý cho các tổ chức kinh doanh xăng dầu hoạt động, là đảm bảo thực thi các thoả thuận mua bán, giải quyết tranh chấp, là giám sát chất lượng, v.v…

Quan trọng nhất trong thời gian đầu là làm sao cho việc tự do hoá giá cả xảy ra suôn sẻ, tháo gỡ và chấn chỉnh những lệch lạc có thể xảy ra. Một khi xã hội và các doanh nghiệp đã quen, thị trường đã điều tiết giá xăng dầu một cách thuần thục thì có thể nói sự tự do hoá đã thực sự thành công. Như thế chính là phát huy đúng vai trò của Nhà nước, chứ không phải phó mặc cho thị trường. Nhưng hết sức cần tránh việc quay lại dùng các biện pháp hành chính trong quản lý giá xăng dầu, ngay cả khi có (và chắc chắn sẽ có) các trục trặc.

Giá xăng dầu sẽ biến động hơn, sát với thị trường quốc tế hơn. Người tiêu dùng cũng phải thay đổi ứng xử của mình. Không còn chuyện giá một loại xăng là giống nhau ở tất cả các cửa hàng bán lẻ, ở tất cả các nơi. Điều này tạo nhiều cơ hội lựa chọn hơn cho người tiêu dùng, cả các hộ tiêu dùng lớn, đến những người đi xe máy.

Giá xăng dầu giảm thì người tiêu dùng nào cũng mừng. Song họ cũng phải chấp nhận khi giá tăng lên. Khi người tiêu dùng đã quen với hiện tượng này, thì sự trăn trở mỗi khi có biến động giá chắc cũng bớt đi và điều đó góp phần tạo không khí xã hội lành mạnh hơn, đỡ căng thẳng hơn. Sự thay đổi trong ứng xử và tập quán của người tiêu dùng có thể là những hệ quả rất quan trọng mà nhiều khi chúng ta không chú ý tới.

Chỉ nói chuyện tiết kiệm xăng dầu, vì phải cạnh tranh, vì không còn cớ để dựa dẫm vào Nhà nước, các công ty kinh doanh xăng dầu chắc sẽ phải tiết kiệm, chống thất thoát. Đấy là vấn đề rất quan trọng. Nhưng khi giá xăng dầu sát giá thế giới, nhất là khi giá tăng, thì nó buộc những người tiêu dùng cũng phải tìm mọi cách tiết kiệm nhiên liệu. Và sự thay đổi về ý thức tiết kiệm này có thể mang lại những thay đổi lớn.

Còn nhiều thay đổi khác mà việc tự do hoá giá xăng dầu sẽ mang lại. Chắc chắn sẽ có cả những thay đổi gây khó cho nhà kinh doanh và người tiêu dùng, song tôi tin những thay đổi thuận lợi cho họ là nhiều hơn.

Hy vọng việc tự do hoá giá của vài mặt hàng khác mà Nhà nước vẫn quy định hay điều tiết cũng sẽ diễn ra sớm.

Một sự kiện lớn mà dư luận không quá chú ý đến, đấy cũng là một dấu hiệu tốt.