Với những gì nghe thấy được trong chuyến công tác tại Nhật Bản vào cuối tháng 8.2007, có thể nói rằng chương trình TNS Việt Nam tại xứ sở mặt trời mọc chưa bao giờ phát triển thuận lợi như hiện nay...

Số TNS tăng gần 10 lần
Vừa đến Tokyo, Thứ trưởng Bộ Lao động Thương binh và Xã hội (LĐTBXH) Nguyễn Thanh Hoà yêu cầu đi thăm TNS ngay tại nơi các em đang học nghề và làm việc. Ông Taniguchi Takashi - Chủ tịch Hiệp hội Phát triển nhân lực quốc tế các doanh nghiệp vừa và nhỏ Nhật Bản (IMM Japan) lên ngay kế hoạch và giao Phó Chủ tịch Sakaitani Katsuji đích thân dẫn đường. Điểm đến là một nhà máy đúc khuôn đóng ở tỉnh Saitama, một nơi có thể đi và trở lại Tokyo trong ngày bằng ôtô. Trên đường đi, ông Vũ Minh Xuyên - Phó Giám đốc Trung tâm Lao động ngoài nước - đơn vị được Bộ LĐTBXH giao trách nhiệm thực hiện thoả thuận giữa bộ và IMM Japan - cho tôi biết vài thông tin về tình hình hợp tác với hiệp hội quốc tế này trong thời gian gần đây: IMM Japan đã hợp tác với Bộ LĐTBXH VN từ năm 2000, nhưng chương trình TNS VN của riêng IMM Japan chính thức thực hiện sau khi hai bên ký thoả thuận vào tháng 10.2005.

Điểm nổi bật của chương trình này là TNS không phải chi bất kỳ một khoản phí môi giới nào. Khung tuổi của TNS là 22-27. Những thanh niên dự tuyển vượt qua được các kỳ kiểm tra thể lực, trình độ môn toán bậc trung học phổ thông và mẫu tự Nhật sẽ được học một khoá tiếng Nhật 4 tháng tại VN trước khi lên đường sang Nhật. Danh mục nghề học rất phong phú, có thể gom lại trong các ngành công nghiệp chính như chế tạo máy, kim loại, xây dựng, dệt may...

Phương thức huấn nghệ là vừa học kỹ thuật vừa trực tiếp lao động sản xuất tại các công ty vừa và nhỏ ở Nhật trong thời gian ba năm với mức lương năm thứ nhất 80 ngàn yen, năm thứ hai 90 ngàn yen và năm thứ ba 100 ngàn yen. 100 ngàn yen tương đương 13,7 triệu đồng Việt Nam. Bước sang năm thứ hai, TNS có thể làm ngoài giờ để tăng thu nhập. Hoàn thành chương trình, TNS còn được IMM Japan trợ cấp 5.000USD. Từ 16 TNS đầu tiên của tỉnh Bến Tre sang Nhật tháng 1.2006, đến nay con số đó đã là 158 TNS, chỉ tính riêng chương trình thuộc IMM. Vừa qua, giữa tháng 8.2007, Bộ trưởng Bộ LĐTBXH Nguyễn Thị Kim Ngân đã tiếp ông Masumi Higuma, đại diện IMM Japan tại VN. Trong cuộc hội kiến này, ông Masumi Higuma cho biết, năm 2007 sẽ có thêm 150 TNS VN sang Nhật theo thỏa thuận giữa bộ và IMM Japan và tin tưởng rằng sẽ tăng mạnh trong các năm tới...

Nhớ lần đầu tiên đến Nhật năm 1996, tôi được Giáo sư Yoshiharu Tsuboi (Đại học Waseda) mang lại một niềm vui bất ngờ đối với người cầm bút. Ông trao cho tôi cuốn sách mới tinh, còn thơm mùi mực in và một phong bì: "Nhuận bút của anh". Cuốn sách dày gần 400 trang có tựa "Việt Nam" do "Hà xuất thư phòng tân xã" xuất bản bằng Nhật ngữ, trong ấy có in hai bài viết của tôi: Báo chí VN và Lao động VN. Ông nói: "Doanh nghiệp Nhật đang có nhu cầu thông tin về lao động các nước trong khu vực, trong đó có VN". Lúc ấy tôi chưa hiểu hết vấn đề. Mãi năm sau, một nhà báo Nhật tình cờ cho tôi thông tin nước Nhật đang thiếu hụt nhân công trầm trọng và phân tích: Phát triển kinh tế đòi hỏi tăng nguồn lao động trẻ trong khi xã hội Nhật đang "già" đi vì tuổi thọ tăng cao và mức sinh giảm mạnh. Các doanh nghiệp Nhật buộc phải tìm lao động từ bên ngoài.

Nhưng vì nhiều lý do, nước Nhật chưa cho phép doanh nghiệp chính thức tiếp nhận lao động nước ngoài mà chỉ chấp nhận hình thức TNS. Chương trình TNS vừa mang tính đào tạo nhân lực cho các nước tham gia chương trình vừa góp phần giải quyết tình trạng "khát" nhân công của Nhật. Năm ấy, khi cầm cuốn sách Nhật ngữ có in bài viết giới thiệu lao động Việt của mình, tôi không thể ngờ có lúc trở lại Nhật để đi thăm TNS VN như thế này.

Thứ trưởng Nguyễn Thanh Hoà (thứ hai từ bên phải) thăm TNS VN tại xưởng đúc tỉnh Saitama, Nhật Bản.

Vượt qua rào cản ngôn ngữ
Bỏ lại rừng nhà chọc trời Tokyo sau lưng, chúng tôi đi dần vào một không gian tương phản của Saitama: Đã thấy đồng quê bát ngát và những kiến trúc đặc trưng truyền thống Nhật Bản thỉnh thoảng xuất hiện giữa màu xanh cây cỏ. Vào trung tâm tỉnh lỵ, chúng tôi như lạc giữa những khu phố tiếp nối bởi hàng chục "quảng trường" trưng bán xe hơi cũ đầy màu sắc. Cách trung tâm chừng mười phút ôtô thì đến nhà máy đúc khuôn, một thành viên của Hiệp hội Các công ty ngành đúc có trụ sở chính tại Tokyo, và là nơi có hai TNS VN đang học nghề. Cuộc tiếp đón trang trọng nhưng thân mật diễn ra ngay từ cổng. Đây là lần đầu tiên nhà máy này đón một vị khách đặc biệt như thế: Thứ trưởng Bộ LĐTBXH VN. Đoàn khách đi qua một hành lang hẹp trước khi vào phòng họp. Nơi ấy trưng bày những sản phẩm của nhà máy: Khoảng 20 mẫu đúc các chi tiết của động cơ ôtô, môtô, loa... 

Ở phòng họp, hai TNS VN đã chờ sẵn: Nguyễn Anh Tín (SN 1980, Bến Tre) và Nguyễn Minh Tâm (SN 1984, Tiền Giang). Cả hai trông tươi khoẻ trong bộ đồng phục công nhân. Và nỗi bồi hồi được gặp gỡ đồng hương nơi đất khách không giấu được trong ánh mắt. Minh Tâm nói: "Em không nghĩ có ngày lãnh đạo Bộ LĐTBXH đến tận đây thăm tụi em!".

Sau mấy phút giới thiệu ngắn gọn về nhà máy, Giám đốc Tatsuo Goda nói: Trong lịch sử nhà máy, lần đầu tiên chúng tôi có hai TNS đến từ VN. Hồi mới sang, vốn tiếng Nhật không đủ, lại xa lạ với môi trường mới, thậm chí các em không thể tự mình ra đường để mua bàn chải đánh răng. Nhưng chỉ vài tháng sau đó, các em đã thích nghi rất nhanh. Điều quan trọng hơn, trong quá trình học nghề các em tỏ ra rất chăm, có kỷ luật. Những kỹ sư được giao nhiệm vụ hướng dẫn nghề cũng thừa nhận: Các em ham học hỏi nhưng bản thân họ cũng không có nhiều thì giờ hơn để giúp đỡ. Thứ trưởng Nguyễn Thanh Hoà động viên các em trình bày những nguyện vọng đặt ra từ thực tế. Nguyễn Anh Tín cho biết: Cái khó nhất đối với TNS VN ở đây là ngôn ngữ. Nếu cam tâm làm một lao động chân tay thì không vấn đề gì, nhưng nếu có nguyện vọng học nghề cho tương lai thì trình độ tiếng Nhật là một rào cản thật sự.

Với tiếng Nhật, một khóa học 4 tháng bên nhà chẳng đáng bao nhiêu so với yêu cầu. Trong giao tiếp đã khó, trong tiếp nhận kiến thức nghề nghiệp còn khó hơn. Hầu hết tài liệu kỹ thuật cũng như bản chỉ dẫn, ngay cả các nút điều khiển vận hành trên máy đều sử dụng Hoà-văn, thứ chữ Nhật có gốc chữ Hán rất khó học. Phó Chủ tịch IMM Sakaitani Katsuji chia sẻ cái khó của các em: Chúng tôi rất quan tâm vấn đề ngôn ngữ, chìa khóa của thông hiểu và tri thức. IMM Japan tổ chức khảo sát trình độ Nhật ngữ của TNS khi vừa đến Nhật và kết quả cho thấy TNS VN luôn bị xếp sau TNS Indonesia, Thái Lan. Điều này không hề có nghĩa TNS VN yếu kém trong việc học ngoại ngữ. Bằng chứng là sau một thời gian lưu trú, các em tiến bộ vượt trội. Nhiều TNS VN đã đoạt giải nhất kỳ thi Nhật ngữ dành cho đối tượng TNS nước ngoài do IMM Japan thường xuyên tổ chức. Mà cần phải xem lại chương trình dạy tiếng Nhật tại VN trước khi TNS lên đường sang Nhật.

Chúng tôi cũng đề nghị đưa thêm nội dung văn hóa, phong tục, tập quán Nhật trong quá trình dạy tiếng để các em thích nghi môi trường mới dễ dàng hơn. Buổi làm việc kết thúc ngay tại xưởng đúc, nơi đoàn có thể tham quan điều kiện sản xuất và xem hai TNS VN trình diễn kỹ năng tác nghiệp. Trước khi chia tay, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Hoà và Tham tán Lê Văn Thanh - Trưởng ban Quản lý lao động VN tại Nhật còn dặn dò Tín và Tâm đang đứng bên máy, rằng đừng ham lương cao bên ngoài mà bỏ ngang hợp đồng đào tạo.

Tỉ lệ TNS bỏ ngang đã giảm mạnh
Vấn đề TNS VN tự ý bỏ ngang hợp đồng lại được đặt ra trong buổi làm việc giữa Bộ LĐTBXH VN và Tổ chức Hợp tác Đào tạo quốc tế Nhật Bản (JITCO). JITCO thành lập năm 1991, đặt dưới sự chỉ đạo chung của Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Bộ Lao động và Phúc lợi, có trách nhiệm quản lý hơn 120 hiệp hội, nghiệp đoàn và doanh nghiệp Nhật Bản có tổ chức chương trình TNS nước ngoài. Mở đầu buổi làm việc, ông Takeshi Kamitani - Phó Chủ tịch JITCO thông báo một tin lạc quan: Tỉ lệ TNS VN tự ý bỏ ra ngoài làm việc bất hợp pháp giảm mạnh so với những năm trước. Đó là kết quả của cả hai phía. Phía Nhật luôn tìm cách điều chỉnh thực tế để tăng quyền lợi, thu nhập cho TNS, mà một ví dụ là chính sách của IMM Japan.

Phía VN đã tăng cường thông tin, giáo dục TNS cũng như đã ban hành Nghị định 141/CP xử lý hành chính và hình sự đối với lao động bỏ hợp đồng và người bảo lãnh cho lao động. Ngoài ra, cuối năm 2006 Quốc hội VN đã thông qua Luật Lao động, trong đó có nội dung TNS, quy định rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân tham gia lĩnh vực nguồn nhân lực, lao động. Ông Takeshi Kamitani cho rằng tình hình TNS VN bỏ ra ngoài lao động bất hợp pháp được cải thiện sẽ mở ra cơ hội mới cho sự hợp tác, bởi con số 2.500 TNS VN sang Nhật mỗi năm như hiện nay là còn thấp so với khả năng tiếp nhận của JITCO.