"The Military Half" cái tên sách hơi lạ, do Kiều Phương Thuý và Võ Quang Doãn dịch, được First News đặt tên lại khá dài dòng - như thói quen lâu nay của Cty này - là "Ký ức không quên - cái nhìn của một nhà báo Mỹ về những cuộc ném bom ở Việt Nam". Phải mất đến 40 năm, cuốn sách của Jonathan Schell mới đến tay bạn đọc VN, nhưng lịch sử thì không bao giờ cũ, ký ức về cuộc chiến tranh VN sẽ còn lưu giữ dài lâu của nhiều thế hệ người Việt và có lẽ với cả không ít người Mỹ.
Thật ra cuốn sách chỉ viết về một phần cuộc chiến tranh bằng bom đạn, chất khai quang... của không lực Mỹ ném xuống miền Nam VN, mà chủ yếu ở đây là Quảng Ngãi và Quảng Nam.
Khi đến VN với tư cách và phóng viên, J.Schell còn rất trẻ (ông sinh năm 1943 ở Hoa Kỳ). Trong lời tác giả, ông viết: "Đơn giản tôi chỉ nêu lên những điều tai nghe mắt thấy trong những tuần lễ tôi đi cùng các đơn vị Mỹ ở miền Nam VN vào mùa hè 1967". Và sau những chuyến đi như thế, ông công khai nói mình là người phản đối chính sách của Mỹ ở VN.
Ông biết rõ rằng lính Mỹ thường không thể phân biệt giữa thù với bạn, hoặc dân thường, và cũng nhận xét chính xác về tình trạng kém cỏi và thối nát của chính quyền Sài Gòn, để rồi đi đến kết luận: "Bề ngoài thì có vẻ như không cố tình, những kỳ thực chính chúng ta đang tàn phá đất nước mà chúng ta cứ nghĩ là đang đến để bảo vệ nó".
Với cách nhìn của một nhà báo được đào tạo rất cơ bản theo kiểu phương Tây, ông không muốn "bàn về những khía cạnh đạo lý về sự có mặt ấy (sự tham chiến của lính Mỹ tại VN - người viết)" nhưng chính từ "những thảm hoạ ập lên đầu nhân dân VN - thì ông khẳng định - những thảm hoạ đó chính là hậu quả tất yếu của cuộc can thiệp của chúng ta".
Như ông viết, tận mắt nhìn thấy (phần lớn từ trên máy bay) nhưng cái nhìn của J.Schell đầy sắc sảo, cụ thể và đặc biệt hết sức nhân hậu. Ông cảm thông được nỗi đau khổ đối với phần lớn người Mỹ khi bị buộc phải chiến đấu ở một nơi xa nước họ hàng chục ngàn dặm: "Khi tôi nói chuyện với những lính Mỹ chiến đấu ở Việt Nam, tôi luôn cảm thấy đau buồn về những điều người ta ra lệnh cho họ làm và về những điều họ đã làm. Mặt khác, tôi không thể quên được sự thật là những người lính ấy cho rằng họ phải thực thi nhiệm vụ, rằng không có sự lựa chọn nào khác... Nếu như đất nước chúng ta sẩy chân sa vào cuộc chiến vì sai lầm, thì đó không phải là sai lầm của họ. Nếu như việc chúng ta tiếp tục leo thang chiến tranh là tội lỗi, thì tội lỗi đó chắc chắn không chỉ là của riêng mình họ". Và "Tất cả người Mỹ chúng ta đều phải chịu trách nhiệm về cuộc chiến tranh này. Chứ không phải chỉ những người lính cầm súng".
Rất nhiều trang sách được J.Schell viết khá kỹ và chân thực về nỗi đau thương mà những người dân thường ở miền Nam VN phải gánh chịu. Tác giả đã bày tỏ sự kính trọng và cảm phục trước lòng quả cảm, kiêu hãnh, sự đấu tranh để sinh tồn của những thế hệ người Việt rất đỗi bình thường tại những làng quê nơi ông có mặt cùng những người lính Mỹ.
Điều đáng quý ở cuốn sách còn ở chỗ, tác giả đã kể lại cho chúng ta không chỉ về nhiều khía cạnh của cuộc chiến mà còn có những trang viết, những chi tiết lạ và thú vị về đời sống và tâm trạng của những nhân vật tham gia cuộc chiến hoặc là nạn nhân của cuộc chiến.
J.Schell ngoài viết còn tham gia giảng dạy tại các trường đại học. Ông vẫn đặc biệt quan tâm đến vấn đề chiến tranh và hạt nhân. Ông đã nhận được nhiều giải thưởng cao quý. Và "The Military Half" vẫn là một tác phẩm vào loại đầu tay nhưng đã để lại dấu ấn lớn trong suốt sự nghiệp của ông.