Giải thưởng do cơ quan đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ tại TPHCM phối hợp với Trung tâm Tư vấn phát triển thương hiệu và chất lượng TPHCM (NATUSI) trao tặng.
Theo Thứ trưởng Bộ KHCN - tiến sĩ Nguyễn Quân - "Vedan không hề được giải và cũng không tài trợ tiền cho giải thưởng" (báo Tiền Phong), "đây không phải là chứng nhận cho doanh nghiệp (DN) mà là cho sản phẩm cụ thể" (báo Người Lao Động). Còn Vụ trưởng Bộ KHCN - tiến sĩ Bùi Văn Quyền - thùa nhận: "Anh em có đưa lên biểu mẫu giấy chứng nhận các doanh nghiệp đoạt giải và tôi có ký trước vào. Sau khi ký xong, có ai đề tên Vedan vào và trao giải cho họ không thì tôi chưa rõ" (Tiền Phong).
Người ta lại đổ cho có lỗi kỹ thuật, cho việc tổ chức! Vedan thì cho rằng công ty đã "nhận được ba giấy chứng nhận "sản phẩm chất lượng an toàn vì sức khoẻ cộng đồng" cho ba sản phẩm", 3 tấm bằng xác nhận họ đang giữ và "tối 11.10 tại Nhà hát Lớn TPHCM, có rất nhiều người tham dự và chứng kiến sự kiện" trao giải đó.
Báo Thanh Niên còn đưa ảnh của 3 giấy chứng nhận đó lên báo với dấu quốc huy của Cục An toàn Vệ sinh thực phẩm và chữ ký của ông Hoàng Thuỷ Tiến (Phó Cục trưởng, Phó Chủ tịch Hội đồng xét thưởng). Trước các chứng cớ không thể chối cãi và sức ép của dư luận, chiều 27.10, Bộ KHCN phải họp báo và công nhận "sai lầm nghiêm trọng của ban tổ chức" và yêu cầu thu hồi 3 giải thưởng.
Tôi vào trang thông tin điện tử của NATUSI thì chưa thể biết tổ chức này là pháp nhân loại gì, nó thuộc thành phần tư nhân hay nhà nước, hoạt động trên cơ sở Luật Doanh nghiệp, Luật Khoa học và Công nghệ hay luật khác. Chỉ biết, qua các sự kiện trên, nó có quan hệ rất tốt với các Bộ KHCN, Bộ Y tế, Bộ Công Thương.
Những năm gần đây ở Việt Nam thực sự loạn giải thưởng. Có vô số loại giải thưởng do các báo, các hội, các công ty hay tổ chức dân sự, các cơ quan nhà nước lập ra. Có nhiều giải thưởng là tốt và để cho các giải thưởng cạnh tranh nhau về "chất lượng giải thưởng" cũng là tốt trong một nền kinh tế thị trường.
Có nhiều giải thưởng do người tiêu dùng bình chọn như "Hàng Việt Nam chất lượng cao" ngày càng có uy tín. Bên cạnh những giải thưởng có uy tín như vậy cũng còn có quá nhiều người tổ chức giải thưởng để "kiếm tiền" miễn cứ đăng ký và nộp tiền là có bằng chứng nhận hay cúp này cúp nọ. Các hiện tượng treo "đầu dê bán thịt chó" về giải thưởng (và cả bằng cấp) như vậy đầy rẫy và không chỉ ở Việt Nam. Có hai vấn đề nổi cộm ở đây.
Thứ nhất, có lẽ chúng ta chưa có các quy chế chung rõ ràng về việc tổ chức giải thưởng phải tiến hành ra sao. Nên có các quy chế bắt buộc các tổ chức trao giải phải minh bạch, có trách nhiệm giải trình và chịu trách nhiệm việc tổ chức giải và trao giải của mình để tránh việc lạm dụng "kiếm tiền".
Thứ hai, cũng nên có các quy định cho phép các cơ quan nhà nước làm gì liên quan đến các giải thưởng do các tổ chức khác tiến hành (theo tinh thần chỉ được làm những việc trong danh sách "được phép" ấy, tức là cấm tiệt không được làm bất cứ việc khác nào) và thủ tục, quy trình bắt buộc phải rõ ràng để ai cũng có thể giám sát các hành vi liên quan của các cơ quan nhà nước đó.
Thực ra, luật và quy chế nên quy định "danh sách cho phép" với tất cả các cơ quan nhà nước và quan chức nhà nước, họ chỉ được làm những việc theo đúng danh mục và làm ngoài danh mục là phạm pháp; ngược lại, đối với người dân và các tổ chức khác thì có danh mục "những việc cấm làm" và được làm mọi việc không cấm. Do chưa thấm nhuần nguyên tắc trên nên một số cơ quan nhà nước và quan chức nhà nước thường làm những việc mà lẽ ra không được phép làm.
Vì thế mới để xảy ra những việc gây bức xúc như việc trao giải thưởng này cho Vedan và nhiều việc tương tự, khiến người dân phải hỏi tại sao các cơ quan nhà nước lại hay dính vào các giải thưởng như vậy. Với các giải thưởng do Nhà nước lập ra, thì việc tham gia của các cơ quan nhà nước là hiển nhiên. Song nếu giải thưởng do các tổ chức phi nhà nước lập ra thì các cơ quan nhà nước nên tránh tham gia vào hay chỉ được làm một vài việc được phép và được quy định rất rõ ràng.
Trong trường hợp cụ thể này, rõ ràng việc "Ban Tổ chức Chương trình Tuyên dương Doanh nghiệp Ứng dụng quản lý chất lượng Xuất sắc năm 2009" tặng bằng "Top 100 sản phẩm an toàn vì sức khoẻ cộng đồng năm 2009" cho doanh nghiệp "Công ty cổ phần hữu hạn Vedan" là có thật. Đấy là việc làm của Bộ KHCN, Bộ Y tế và Bộ Công thương hay là 3 bộ chỉ tham gia vào việc của Trung tâm Tư vấn phát triển thương hiệu và chất lượng TPHCM?
Việc 2 quan chức cấp cao của 2 bộ làm trưởng và phó ban tổ chức cũng như hàng loạt quan chức tham gia ban tổ chức cho thấy có lẽ là việc của các bộ, còn trung tâm chỉ là đơn vị thay mặt họ thực hiện và hợp thức hoá việc thu tiền "hỗ trợ", hay không phải như vậy? Đấy là một vài điều cần làm rõ.
Nếu giải thưởng là của Nhà nước, thì hiển nhiên những người liên quan của các bộ này phải chịu hoàn toàn trách nhiệm và việc giao cho NATUSI đứng ra "thu tiền" và tổ chức càng làm cho sai phạm của họ nghiêm trọng hơn.
Nếu, giải là của NATUSI và các bộ chỉ tham gia, thì uy tín của cơ quan nhà nước và công sức của các quan chức đã bị mang ra giúp những việc không phải của Nhà nước; một điều hoàn toàn không nên, không phải việc của họ vì còn có quá nhiều việc trọng đại khác mà lẽ ra họ phải làm.
Nếu là "công-tư hợp tác" thì cũng phải rất minh bạch về trách nhiệm để khỏi lợi dụng lẫn nhau.