Đợt cao điểm ra quân xử lý vi phạm trong lĩnh vực khai thác, chế biến vận chuyển tiêu thụ than trên địa bàn Quảng Ninh đã bước đầu bóc tách ra được nguồn than lậu từ đâu mà có.

Đâu riêng than "thổ phỉ"

Thời điểm cuối năm 2007, nạn khai thác than "thổ phỉ" đã khá "nóng" ở Quảng Ninh. Ngay TP.Hạ Long có 8/14 phường, xã tồn tại nạn than "thổ phỉ" ở các phường Cao Xanh, Hà Khánh, Hà Tu, Hà Lầm... cho đến cả Khu công nghiệp Cái Lân. Tại rừng phòng hộ hồ Yên Lập thuộc địa bàn các xã Đại Hưng và Việt Hưng, có gần 100 cửa lò khai thác than "thổ phỉ" với quy mô lớn, hoạt động suốt ngày đêm.

Tại huyện Đông Triều, có khoảng 20 hộ dân khai thác than "thổ phỉ" tại các xã Hồng Thái Tây, Hoàng Quế, Tràng Lương và khu Vĩnh Sơn - thị trấn Mạo Khê. Nhiều hộ gia đình có tới 2 đến 3 lò khai thác ngay tại vườn nhà, cho người ngoài đến thuê khai thác... Trong đợt cao điểm vừa qua, các lực lượng chức năng đã triệt phá được 283 lò, bãi khai thác thu gom than trái phép, tịch thu được 50.000 tấn than trị giá khoảng 20 tỉ đồng. Nhưng kiểm lại thì nguồn than thổ phỉ không thể cấp được hàng triệu tấn than để xuất lậu qua biên giới.

Giải thích về nguồn gốc số than lậu khổng lồ, phía tỉnh Quảng Ninh cho rằng: Do Tập đoàn Công nghiệp than - Khoáng sản VN (TKV) mở chiến dịch tận thu than và việc khai thác được TKV giao cho tư nhân làm. Tuy nhiên, ông Đoàn Văn Kiển - Chủ tịch HĐQT TKV vẫn khẳng định: "TKV không khai thác than tận thu. Chỉ cho các DN của TKV thuê phương tiện vào bốc xúc đất đá trong các mỏ chứ không cho vận chuyển than. Xe ôtô chở than trên đường là than lậu".

Nhưng thực tế, Công an Quảng Ninh đã thu được 11 hợp đồng ở khai trường Cty than Mạo Khê, 5 hợp đồng ở khu vực mỏ Vàng Danh... mà phía TKV đã ký cho các DN tư nhân bên ngoài vào khai thác than. Nguyên là do TKV giao cho Cty cổ phần đầu tư thương mại và dịch vụ TKV(CPĐTTM&DV) nhiều điểm khai trường có trữ lượng lớn để khai thác tận thu. Cty này lại ký hợp đồng thuê tư nhân bên ngoài vào bốc xúc vận chuyển đất đá, than, nên phát sinh chuyện "thất thoát". Báo cáo của Công an tỉnh cho biết đã phát hiện tới 16/20 DN ngành than lấy lý do "thiếu thiết bị máy móc" để hợp đồng thuê DN bên ngoài vào khai thác than với quy mô lớn.

Trả lời về trách nhiệm kiểm tra ngăn chặn nạn khai thác nêu trên, phía tỉnh Quảng Ninh cho rằng: Đây là khu vực mà các lực lượng của địa phương không được vào đó kiểm tra, kiểm soát. Ngành than được độc quyền sản xuất và tiêu thụ. Nếu ngành than cho người ngoài vào đào bới khai thác thì địa phương không thể ngăn chặn được. Mặt khác, dù khai thác "thổ phỉ", thì than cũng phải có chứng từ hợp lệ của ngành than mới được đưa đi tiêu thụ. Với quy định này, nếu không có chuyện "bao che" thì than "thổ phỉ" không thể tồn tại được lâu như thế?

Thêm kẽ hở thất thoát than

>> Cuộc chiến chống than lậu ở Quảng Ninh: Liệu có hồi kết? >> Dứt khoát khởi tố chứ không xử phạt cho qua >> Xử lý triệt để sai phạm trong buôn bán, vận chuyển than trái phép >> Dứt khoát khởi tố chứ không xử phạt cho qua >> "Than thổ phỉ" - anh - là - ai?

Tại văn bản 294 ngày 15.1.2008, TKV giao cho 9 đơn vị được phép XK 3 triệu tấn than tiểu ngạch sang Trung Quốc (TQ) trong năm 2008. Trong đó, Cty CPĐTTM&DV TKV chỉ làm việc tận thu than cũng được phép xuất khẩu 6 - 7 vạn tấn. Cty dịch vụ thương mại cũng được XK 26 vạn tấn, Cty kinh doanh than Miền Bắc được xuất 60 vạn tấn...

Nhưng các Cty này đều thuê phương tiện tỉnh ngoài vận chuyển than sang TQ nên sơ hở cho than lậu tuồn qua biên giới rất lớn. Theo thống kê của Hải quan Quảng Ninh, chỉ 3 tháng đầu năm 2008, lượng than xuất tiểu ngạch của TKV đã lên tới 5,042 triệu tấn. Ngoài ra còn có hơn 855.000 tấn của các DN ngoài KTV được XK qua cửa khẩu Vạn Gia. Đây là số liệu thống kê được, còn bao nhiêu than lậu chảy qua biên giới thì quả là một ẩn số. Nhưng nếu theo cách tính của giới chuyên buôn than lậu thì cứ nhân theo tỉ lệ 3/7(tức là 3 than hợp pháp sẽ có 7 than lậu) thì có thể biết lượng than lậu đã mất.

Một kẽ hở lớn cho than lậu lộng hành là thời gian qua, tỉnh Quảng Ninh đã cấp phép cho hàng loạt các DN ngoài ngành than được tham gia chế biến kinh doanh than "quá thoáng". Điều này dẫn đến tình trạng dù than là mặt hàng được Nhà nước giao cho TKV độc quyền quản lý khai thác, chế biến và kinh doanh đầu nguồn, nhưng ở địa phương đang có gần 110 DN được tham gia kinh doanh, chế biến, sàng tuyển than.

Do đó, ngoài 11 cụm cảng được xuất than, hiện Quảng Ninh còn rất nhiều cảng cũng được kinh doanh mặt hàng than. Nhiều DN có bến bãi lớn, sức chứa khoảng vài nghìn tấn than đang gây khó khăn cho công tác quản lý. Riêng ở Đông Triều đang có khoảng 30 DN có bến tiêu thụ than chạy dài bên bờ sông Đá Vách (từ bến Đụn đến cảng Kim Sen), trong đó chủ yếu là các bến bãi hoạt động sai mục đích và trái phép. UBND huyện Đông Triều đã ra quyết định đình chỉ, nhưng các bến bãi này vẫn ngang nhiên hoạt động. 

Ở khu vực Bến Cân, nhiều năm nay Cty TNHH Ánh Dương đã tự ý chuyển gần 10ha đất được UBND tỉnh cho thuê nuôi trồng thuỷ sản cho các DN khác thuê lại để sử dụng chế biến tiêu thụ than. Việc sử dụng đất sai mục đích đã bị địa phương nhiều lần xử phạt và ra quyết định đình chỉ, nhưng Cty vẫn không chấp hành. Việc tồn tại các bến, bãi tiêu thụ than nêu trên là một nguyên nhân xuất hiện những băng nhóm "xã hội đen" tranh giành địa bàn thu gom, khai thác than, gia tăng nạn khai thác than "thổ phỉ"; vận chuyển than trái phép cung cấp than cho hoạt động XK than tiểu ngạch trái phép.

Việc quản lý vận chuyển than cũng có kẽ hở lớn. Theo quy định, để XK than phải có giấy tờ chứng minh nguồn gốc than thì mới được chở than qua biên giới. Trong số 101 tàu đang bị giữ tại cửa khẩu Vạn Gia, rất nhiều tàu mang theo hoá đơn chứng từ "ma". Trong số 13 hoá đơn của Cty Bình Tiến ở Hải Phòng, khi đến điều tra thì Cty đã giải thể hai tháng.

Trong hoạt động khai thác vận chuyện than lậu như vừa nêu, còn có nhiều cán bộ địa phương "đứng đằng sau" mua thiết bị để cùng với ngành than bốc xếp, thu gom than, đầu tư khai thác... Khi vận chuyển than lậu sang TQ, tàu chở than qua cửa khẩu Vạn Gia có hành vi tiêu cực đưa tiền cho những nhân viên hải quan, biên phòng để vượt biển trái phép... Nói về vấn đề này Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Duy Hưng thẳng thắn nhận xét: "Nếu tình trạng này vẫn cứ tiếp diễn thì địa phương mất cả cán bộ".  

Công an Quảng Ninh: Đã quyết định tịch thu 44 tàu chở than lậu Cho đến ngày 23.4, Công an tỉnh Quảng Ninh đã ra quyết định khởi tố 15 vụ, đồng thời quyết định tịch thu 44 tàu chở than lậu có trọng tải từ 800 - 1.200 tấn đang bị tạm giữ tại Cảng Vạn Gia. Trước đó, Biên phòng tỉnh đã chuyển hồ sơ 94 tàu chở gần 80.000 tấn than cho cơ quan công an điều tra, xử lý. 10 tàu còn lại lực lượng biên phòng vẫn đang tiếp tục xác minh nguồn gốc. Kết quả xác minh ban đầu của công an và biên phòng cho thấy nhiều tàu đã xuất trình hóa đơn của những DN "ma" ở Hải Phòng, Hà Nội... Cho đến nay, các ngành chức năng đã xác định có hơn 1.000 sà lan tự hành đang hoạt động ở các cảng than dọc bờ biển Quảng Ninh.  C.T