"Tết rất vui". "Những món ăn Tết rất ngon". "Các gia đình Việt Nam sống rất tình cảm với nhau". Còn nhiều câu nữa - là những câu người phương Tây cho rằng người Việt Nam thích nghe, thế là nói nhiều, cho "an toàn", cho lịch sự. Người phương Tây mình cũng biết cách xã giao chứ!
Vấn đề không phải là những câu đấy có thật hay không. Chuyện các gia đình Việt Nam sống rất tình cảm với nhau sẽ ít người phương Tây phủ nhận. (Chuyện các món ăn Tết rất ngon có lẽ chủ quan hơn một chút). Văn hoá Việt Nam rất tình cảm, gà luộc rất ngon, cũng đúng mà thôi.Vấn đề là những câu đấy chỉ phản ánh cái gọi là "sự thật lịch sự". Còn "sự thật tự nhiên" thì không.
Vậy người phương Tây thực sự nghĩ gì về Tết Việt Nam?
Dĩ nhiên mình không phải đại diện của tất cả các người phương Tây hiện đang sống tại Việt Nam, nhưng đối với nhiều người bạn phương Tây của mình, đặc biệt là những người mới sang Việt Nam, Tết Nguyên Đán là một lễ hội rất khó hiểu, một "bộ sưu tập" phong tục rất... "nước ngoài". Mình có nhiều bạn sợ Tết lắm, họ đến nhà của người Việt, không hiểu người ta đang nói gì, làm gì - cảm giác như một diễn viên đứng giữa sân khấu bỗng nhiên không nghe thấy gì và quên hết thoại.
Nhưng ít người nước ngoài sẽ trả lời báo chí vậy. "Mình sợ Tết lắm" có lẽ không khéo bằng câu "Các món ăn Tết rất ngon" (dù cảm thấy ngon hay không). Thế là đa số bài phỏng vấn người nước ngoài về Tết Việt Nam đọc tuơng đối giống nhau, tương đối "automatic".
Phải thừa nhận rằng có một thời gian mình cũng là thành viên tích cực của "câu lạc bộ sợ Tết". Một người Việt Nam không thể hiểu được cảm giác của một người nước ngoài ăn Tết ở Việt Nam mà chưa biết nhiều tiếng Việt. Trời ơi, ngại lắm! Xấu hổ lắm! Sao mọi người đang cười vậy?
Mình có nên giả vờ cười hay không? Chị đấy vừa chúc mình cái gì nhỉ? Chết, anh ấy đang hỏi mình câu gì thế? Chết, chết, mình không hiểu câu đấy đâu. (Đàn ông Việt Nam càng say rượu càng đánh giá cao vè trình độ tiếng Việt của khách mời nước ngoài đến chơi). Nói chung thì... sợ.
Nhưng bây giờ mình đã bắt đầu yêu Tết rồi, không "sống trong sợ hãi" nữa. Yêu Tết vì hiểu Tết. Hiểu Tết vì hiểu tiếng Việt. Mình nghĩ để thực sự yêu Tết thì phải hiểu ngôn ngữ Việt Nam, không có cách nào khác đâu.
Thế giới chúng ta có hai loại lễ hội, xin được gọi là loại "lễ hội rối nước" và loại "lễ hội quan họ" cho ngắn. Một "lễ hội rối nước" có nghĩa là một lễ hội trong đó người nước ngoài tham gia sẽ cảm thấy thú vị ngay từ đầu, không cần am hiểu về văn hoá hoặc ngôn ngữ gì cả. Còn "lễ hội quan họ" có nghĩa là lễ hội mà người nước ngoài tham gia phải hiểu về văn hóa và ngôn ngữ mới cảm nhận được sự thú vị của nó. Nếu khán giả không biết gì về tiếng Việt thì xem biểu diễn quan họ sẽ nhanh chóng mệt - đối với người hát thì bài nào cũng đặc sắc, đối với người nghe thì bài nào cũng giống bài nào!
Giáng sinh của Canada là một lễ hội "quan họ". Và đương nhiên Tết của Việt Nam cũng là một lễ hội rất rất quan họ, dù tổ chức ở Bắc Ninh hay Bắc cực.
Trước hết, ngôn ngữ Việt Nam là một bộ phận không thể tách rời của Tết Việt Nam (khác với biểu diễn rối nước đấy chứ!) Lý do rất đơn giản: Tết là lễ hội vì gia đình, và các gia đình Việt Nam tiếp xúc với nhau bằng ngôn ngữ Việt Nam.
Tất nhiên Tết có nhiều phong tục và thói quen xung quanh việc tiếp xúc đó, nhưng mà bỏ qua. Bỏ qua cây đào và cây quýt. Bỏ qua hoa mai và hoa giáp. Bỏ qua thịt heo và thịt bò. Bỏ qua bánh Tết và bánh chưng. Bỏ qua lời chúc và lời ca. Bỏ qua tiền đỏ và tiền xanh. Bỏ qua áo dài và áo ngắn. Bỏ qua ca-vát và ca vũ. Bỏ qua Tiết Liêu và tiết gà. Bỏ qua "gặp nhau cuối năm" và gặp nhau ga tầu. Bỏ qua Xuân Hinh và xuân khí... Bỏ qua những phong tục và thói quen ấy đi, tại vì đó chỉ là hoa quả thôi.
Cội rễ là tình cảm của các gia đình Việt Nam, sự hiểu nhau, những chuyện vui kể cho nhau. Đó là ý nghĩa "đáng hiểu" nhất của Tết... vừa là đáng hiểu nhất, vừa là khó hiểu nhất - vì dựa trên ngôn ngữ.
Vậy thật là vui cho những người như mình dành thời gian học ngôn ngữ. Truớc đây mình chán quan họ lắm, chưa cảm nhận được sự thú vị của nó, chả có gì đặc biệt cả. Bây giờ mình đã thích rồi, thậm chí là hơi mê.
Như thế, so sánh Tết Việt Nam với quan họ Bắc Ninh cũng chuẩn chứ, mà còn nhiều sự so sánh khác nữa. Một cái cuối cùng nhé: Tết Việt Nam giống mắm tôm, lần đầu tiên ăn cảm thấy không ngon lắm nhưng dần dần bị nghiện, một tháng không ăn cảm thấy thiếu thiếu.
Chúc các bạn một năm mới may mắn và hạnh phúc!