Nhưng lần này thì tôi bị một cụ cựu chiến binh cật vấn: "Lập trường đồng chí sử học thế nào mà xem ra ba phải quá!". Số là tôi vừa kể cho cụ nghe việc trong một tuần trước Tết tôi tham dự 2 sự kiện: đầu tuần lên Bình Định dự lễ khai tượng Anh hùng "áo vải cờ đào" của nhà Tây Sơn: Hoàng đế Quang Trung; cuối tuần lại về TP Hồ Chí Minh dự đám kị người khai lập triều Nguyễn: Vua Gia Long.
Cụ cựu chiến binh vốn mê lịch sử, cụ biết rõ rằng trong lịch sử hai con người này như nước với lửa, "bất cộng đới thiên". Lãnh tụ Tây Sơn khi thắng thế đã triệt hạ người của Chúa Nguyễn Ánh, còn Vua triều Nguyễn khi diệt xong nhà Tây Sơn còn quật mồ Nguyễn Huệ cho hả dạ...
Rồi cụ còn nhắc đi nhắc lại câu thành ngữ "Rước voi về giày mả tổ" để ứng vào việc Chúa Nguyễn Ánh gửi con cho cố đạo Bá Đa Lộc sang Tây cầu viện thực dân về đánh Tây Sơn... Vậy hà cớ gì nhà sử học lại đến cả hai nơi, làm cả hai việc ấy? Ý cụ muốn rằng chỉ có thể chọn một trong hai...
Thú thật rằng tôi rơi vào thế bí, bởi lẽ nếu phân bua thì phải dài dòng văn tự lắm lắm. May mắn thay, cụ cựu chiến binh lại xoay qua chuyện thời sự liên quan đến Hoàng Sa-Trường Sa. Và với sự am hiểu của một công dân gương mẫu, cụ nói đến rất nhiều vấn đề mà báo chí đã nêu để chứng minh chủ quyền của ta ở hai quần đảo này là không thể bàn cãi.
Tôi hỏi cụ có biết ai là người đã quan tâm đến những quần đảo này, từ thời xửa thời xưa đã cắt cử những đoàn thuỷ thủ hàng năm tuần thăm những hòn đảo ở tít mù tắp ngoài khơi mà để đi đến đó không chỉ mất thời gian mà nhiều khi còn mất mạng. Tôi lại hỏi ai là người đã vẽ hai quần đảo này vào bản đồ quốc gia Đại Việt và Đại Nam của chúng ta, ai là người đã sớm ý thức và sai người ra cắm mốc chủ quyền tại nơi xa xôi này v.v...
Cụ cựu chiến binh trả lời là tổ tiên ta, các bậc tiền bối của ta... Khi tôi nói đó là công lao và tầm nhìn của các Chúa Nguyễn và cả các vua triều Nguyễn từ ông Gia Long đến ông Minh Mạng... thì cụ hỏi lại tôi: Vậy thì tại sao hai ông có công lại thâm thù nhau đến như vậy?
Tôi trả lời rằng hồi ấy ông nào lên ngôi thì cũng làm vua cả, cũng đều là phong kiến hết. Mà đã phong kiến thì ai cũng phải giữ ngôi báu chẳng nhường cho ai hết, đụng đến ngôi báu tất phải đánh nhau một mất một còn. Nhưng ngôi báu phải đi đôi với quốc gia nên vua nào cũng muốn giữ nước tự chủ, độc lập cả, chỉ có điều là có đủ tài, đủ đức hay không.
Vả lại còn thời thế nữa. Hoàng đế Tây Sơn có công lớn là diệt cả hai nhà cát cứ phân tranh quốc gia thành Đàng Trong, Đàng Ngoài suốt cả mấy trăm năm, để đặt nền móng cho cuộc thống nhất quốc gia, rồi Ngài lại đánh luôn cả quân xâm lược Xiêm ở Nam và quân Thanh ở Bắc để khẳng định non sông này chỉ là nơi "Nam đế cư".
Nhưng xem lại lịch sử thì thấy cái thời Nam Bắc phân tranh, cả Chúa Trịnh lẫn Chúa Nguyễn tuy có phân ranh ở hai bên bờ con sông Gianh và Thầy Đào Duy Từ còn đắp cả Luỹ Thầy... để hai bên khỏi đánh nhau, nhưng cả hai chúa đều phò Vua Lê cả. Nhờ thế mà các Chúa Nguyễn có cơ mở mang bờ cõi về phương Nam. Và để nuôi sức chống chọi nhau mà Đàng Ngoài lập Phố Hiến, Đàng Trong mở Hội An, mấy thế kỷ liền phong kiến phương Bắc không dám nhòm ngó...
Đến Hoàng đế Tây Sơn cũng vậy, dẹp xong nạn phân tranh cũng lại lấy nàng Ngọc Hân để cầu thân với triều Lê cho đến khi Lê Chiêu Thống rước voi về giày mả tổ thì lịch sử mới sang trang triều khác. Nói như thế để thấy cái đặc trưng và cũng là đặc sắc của người Việt Nam ta là thế lực nào cũng "trung với nước cả", chỉ có điều ai cũng muốn ngồi ghế cai trị nhất thống mà thôi. Kẻ theo người ngoài để mưu cầu quyền lực thì đời nào cũng có nhưng chỉ là cái thoảng qua của lịch sử mà thôi...
Chỉ tiếc rằng, Hoàng đế Quang Trung đủ tài đủ đức nhưng bạc mệnh mà chết trẻ nên lịch sử phải qua một khúc rẽ. Và trên cái khúc rẽ ấy, anh em, con cháu nhà Tây Sơn lại quay ra tranh giành quyền lực lẫn nhau.
Vì thế mà chúa Nguyễn Ánh đã có lúc bị nhà Tây Sơn đánh cho tan tác phải xa chạy cao bay lại có cơ trở về khôi phục lại được quyền lực và mở rộng trên toàn cõi lãnh thổ. Và cũng kể từ đó nước ta mới mang quốc hiệu là "Việt Nam", mới có kinh đô Huế nay trở thành di sản văn hoá nhân loại v.v...
Tóm lại, với cái ngai vàng thì hai ông tranh đoạt, còn với giang sơn thì hai ông đều vun đắp. Nói cách khác: Một ông có công dẹp bỏ cát cứ tạo nền đắp móng, còn một ông xây đắp quốc gia trên cái nền thống nhất được thừa hưởng. Ai có công thì mình phải trọng vả lại đứng về thế thứ thì các vị ấy đều là tổ tiên của đồng bao ta cả...
Nghe những điều tôi nói, cụ cựu chiến binh im lặng có vẻ thuận lòng. Nhưng thằng cháu cụ xen vào một thắc mắc: "Thưa ông, trước kia cháu đọc sách thấy viết rằng cái người xây tháp Rùa giữa hồ Hoàn Kiếm là một bá hộ mưu làm việc này để táng mả tổ nhưng bị anh em thợ thuyền bí mật vứt cốt xuống hồ. Nay cháu lại thấy báo đài tuyên truyền rằng cái ông xây tháp Rùa là người yêu nước, con cháu lại đi làm cách mạng được đặt tên đường phố ở Thủ đô. Cháu hỏi chú cháu thì được trả lời rằng "sử ta là sử nhà Tuỳ, cháu ơi !", thế là thế nào hở ông?".
Đến cái đoạn này thì tôi bí thật. Té ra mình chỉ hay nghĩ đến cái lịch sử "vĩ mô" mà quên cái lịch sử "vi mô". Chuyện cháu hỏi tôi có biết nhưng chưa kịp tìm hiểu. Cứ nghĩ đến lời bình của chú nó "sử ta là sử nhà Tuỳ (tiện)" mà giật mình nghĩ ngợi lại lời trách "sử học là anh ba phải" của cụ cựu chiến binh mà tôi tưởng đã thuyết phục được trong ngày đầu Xuân này...