Hợp đồng được ký từ lúc bản thảo còn ở dạng "lúa non"; bản tiếng Việt được phát hành đồng thời cùng bản tiếng Anh với tốc độ dịch chóng mặt; xuất hiện khái niệm đấu giá, mời thầu trong chợ bản quyền trên mạng...


Rùa về đích cùng thỏ

"Peter Pan cậu bé mặc áo choàng đỏ" - tưởng tượng viết tiếp cho thiên truyện nổi tiếng "Peter Pan" mới đây được Cty Nhã Nam đặt mua từ lúc nó chưa kịp ra sách và đặt dịch với tốc độ kỷ lục: 1 tháng (thông thường phải mất 3 tháng) để phát hành chỉ sau bản tiếng Anh chừng 1 tháng.

Mới nhất, NXB Trẻ cũng vừa làm một cuộc chạy nước rút ngoạn mục với bản tiếng Anh bằng việc tung ra cùng lúc bản tiếng Việt bộ truyện tranh "Donald và bạn hữu"... 6 tập "Tru tiên" - bộ tiểu thuyết kiếm hiệp được mệnh danh là một trong "tam đại kỳ thư Internet", "Kim Dung mới" vừa được rinh về VN, muộn hơn so với mạng (đương nhiên) và bản sách tiếng Trung - tới đây - cũng định làm một cuộc chạy đua bằng việc đã đặt mua tiếp tận tập 8 (tác giả đang viết).

Để bản tiếng Việt chạy đua được cùng bản tiếng Anh, nhiều nhà sách thậm chí đã dùng đến chiêu "mời thầu": thách dịch trong thời gian ngắn nhất với mức thù lao ưu đãi. Rùa về đích cùng thỏ - chuyện lâu nay chỉ có trong truyện ngụ ngôn nay đã thành sự thật ở chợ bản quyền.

Trong chuyến đi hội chợ sách ở Anh vừa qua, khi đi khảo sát các gian hàng, các nhà sách lớn ở London, Ông Phạm Sĩ Sáu - trưởng phòng Khai thác bản quyền, NXB Trẻ - nhận thấy hầu hết top 10 những cuốn sách thiếu nhi đang bán chạy nhất trên thế giới đều đã được NXB Trẻ mua bản quyền về dịch ở VN.

Mua sách trực tiếp tại các hội chợ quốc tế là một dịp để NXB trong nước tiếp xúc trực tiếp với đối tác nước ngoài. 1/5 gian hàng hội chợ thường dành cho các phiên giao dịch bản quyền.

Nhưng chủ yếu những loại sách khoa học kỹ thuật, lịch sử, dạy kỹ năng sống... thường được mua tại chỗ, còn sách văn học "hot" thường phải săn lùng trên mạng hoặc mua bản thảo khi tác phẩm còn chưa ra mắt công chúng. NXB Trẻ săn được cuốn "Nhà giả kim" -  bộ sách 6 cuốn dành cho trẻ em - đang còn ở dạng bản thảo.

Vậy là, thay vì chủ yếu rước về những đầu sách best - seller, được các hội đồng xét giải có uy tín như Goncourt, Booker... xác nhận, thì hiện nay cái giúp tô đậm thương hiệu các NXB, nhà sách còn là vỉa sách chưa kịp lộ thiên.

"Giá bản quyền không rẻ hơn - chị Thu Yến, phụ trách bản quyền của Nhã Nam, cho biết . Hơn thế, còn đòi hỏi những người đi mua, để không bị mua hớ, một khả năng thẩm định bản thảo thật tinh và nhạy trước khi cuốn sách có thể làm nên chuyện. Và, phải hợp gu với độc giả nhà mình".

Một biểu hiện chuyên nghiệp hoá nữa là nếu như trước đây các BTV sách nước ngoài ở ta thậm chí còn không biết ngoại ngữ thì nay đang dần hình thành một đội ngũ BTV trẻ, không những có thể đảm nhiệm tốt việc biên tập mà còn đồng thời là dịch giả và không ít bận trực tiếp xắn tay xách làn đi thương thảo bản quyền một cách bài bản.

Đi chợ không mang tiền

Mức phí bản quyền tuỳ vào sự dễ tính của đối tác, thị trường, thời điểm và khả năng thuyết phục của người mua... Tuy nhiên, mức phổ biến thường là từ 6-7% nhân với lượng bản in nhân với giá bìa. 

Ở VN một bản sách chừng ba trăm trang in vì vậy thường vào giá 1.000USD. Tuy nhiên cũng có cuốn phải mua tới giá 5.000USD (bao gồm cả phần hình ảnh minh hoạ) như bộ Từ điển Bách khoa dành cho trẻ em và bộ Bách khoa thư về lịch sử dành cho trẻ em mà Nhã Nam vừa mua (chưa ra mắt) hay 10.000USD cho 6 tập "Tru tiên".

Tiền NXB Trẻ đặt cọc cho Harry Potter tập 6 là 10.000USD, tập 7 giá có khi còn cao hơn. Dĩ nhiên không ngoại trừ nhiều trường hợp con số này cũng được một số người mua nói vống lên như một cách tiếp thị cho dù trên nguyên tắc, đối tác nước ngoài luôn yêu cầu phải giữ bí mật để dễ bề làm việc với các khách mua khác.

Một số người mua thậm chí còn vi phạm nguyên tắc "chuyển nhượng bản quyền sang cho một đối tác thứ 3" khi đã có trường hợp "chân ngoài dài hơn chân trong": người mua mượn chức danh (cũng như mượn luôn nhân lực) của NXB mình làm việc rồi tuồn ra ngoài cho Cty nhà.

Tuy nhiên, cũng có nhiều người đi chợ mà không phải tiêu tiền hay ít ra không phải tiêu tiền lớn. Những trường hợp này thường rơi vào các NXB nhà nước khi họ vốn sẵn có các mối quan hệ hợp tác từ lâu, lại cũng dễ được hưởng "quả ngọt" từ các quỹ phát triển văn hoá .

Không ít đầu sách có giá trị về được tay NXB Phụ nữ chính là nhờ chương trình tài trợ sách Nguyễn Văn Vĩnh đã được tiến hành từ nhiều năm nay với sự trợ giúp về bản quyền và giấy in của ĐSQ Pháp.

Ngoài ra, NXB Phụ nữ Trung Quốc, Viện sách Ba Lan cũng là hai địa chỉ đã giúp đỡ NXB Phụ nữ giành được một số đầu sách bản quyền khác. Các cuốn khác như "Tuyển tập thơ Mỹ", "Thế giới phẳng", "Chiếc Lexus và cây Ôliu"... cũng nhận được sự tài trợ của ĐSQ Mỹ. Trường hợp bộ "Tru tiên", Cty IPM và NXB VHTT lại tranh thủ được sự trợ giúp của Quỹ Hỗ trợ phát triển văn hoá Trung Quốc.

Với một lộ trình thương lượng bản quyền quy củ, NXB Trẻ cũng thường thương lượng được giá. Ông Phạm Sĩ Sáu cho rằng: Không phải cứ trả giá cao là đối tác có thể nhượng bản quyền ngay. Họ chọn những nhà làm sách chuyên nghiệp, có thương hiệu, có thời gian làm ăn lâu dài với họ,  biết giữ chữ tín, chứ ít khi  chọn những người lạ mới nhảy vào.

Một trong những đơn vị liên kết làm sách thường thương lượng được bản quyền sách giá rẻ là First News (Trí Việt). Theo ông Nguyễn Văn Phước - Giám đốc First News, đó là do quá trình tìm hiểu thông tin về các cuốn sách hay và các NXB, nơi giữ bản quyền, tham dự các hội chợ quốc tế, trực tiếp làm việc với các NXB...

Ông Phước cho biết: Còn hàng trăm đầu sách ngoại ngữ rất cần cho sinh viên, học sinh, nhưng  chưa mua được bản quyền từ NXB nước ngoài, do họ không có chủ trương bán bản quyền, mà chỉ muốn các nơi khác nhập sách gốc về phát hành.

Giá sách gốc rất cao. Do đó, các NXB và cơ quan quản lý cần mạnh dạn  đưa ra những chính sách  cần thiết trong thời gian chuyển tiếp để bảo đảm nguồn  tri thức cần thiết cho độc giả VN không bị gián đoạn.

Bổ sung vào xu hướng phổ biến là hợp tác với tư nhân, nhiều NXB hiện nay cũng đang tìm cách xích lại gần nhau để tìm kiếm một đầu vào lẫn đầu ra tốt nhất cho những đầu sách bản quyền.

Chẳng hạn, Kim Đồng từng bắt tay với Giáo Dục ra cuốn Từ điển Tri thức bách khoa bằng tranh cho trẻ em (bản thảo Kim Đồng kiếm, Giáo Dục in ấn, phát hành) và năm nay lại tiếp tục bắt tay với Thế Giới làm bộ sách giới thiệu về văn hoá các nước trên thế giới (Thế Giới kiếm bản thảo, Kim Đồng in ấn phát hành)...

>> Khi "rùa" đụng đường đua
>> Gian nan bản quyền