Hiện nay, mỗi năm công nghiệp khai thác than trong nước đang xuất khẩu (XK) tới 50% sản lượng khai thác. Nhưng theo dự kiến vào năm 2012, chỉ tính riêng nguồn than cung ứng cho sản xuất điện sẽ phải nhập khẩu (NK) tới gần 8 triệu tấn và con số này sẽ không ngừng tăng lên vào 2015.

Không ký được hợp đồng NK than dài hạn

Việc đảm bảo nguồn cung cấp than dài hạn cho quy hoạch điện VI (QHĐ VI) được coi là mấu chốt thành công của quy hoạch. Theo tính toán của Tập đoàn Điện lực VN (EVN), công suất các nhà máy nhiệt điện (NĐ) than mới mà EVN được giao đầu tư nếu như cả năm 2008, nhu cầu than cho điện chỉ khoảng 6,5 triệu tấn/năm thì đến 2011, con số này đã lên đến trên 22 triệu tấn.

Tập đoàn CN Than - Khoáng sản VN (TKV) tuyên bố khả năng cung ứng đã tới hạn. Từ năm 2012, tổng nhu cầu than cho sản xuất điện, bao gồm: 16 NMĐ thuộc EVN, 9 nhà máy thuộc TKV và 6 dự án điện của các nhà đầu tư khác đã xác nhận mua than thì đã tăng vọt lên 32,5 triệu tấn. Trong đó, khả năng cung ứng của TKV là 24,5 triệu tấn, NK gần 8 triệu tấn và lượng NK sẽ ngày càng tăng.
 
Tuy nhiên, ngay từ bây giờ, việc đàm phán NK than đã cực kỳ nan giải. Sau nhiều lần đàm phán, TKV mới mở được hợp đồng khung với 2 Cty tại Indonesia là PT Berau Indonesia và Maintime Hồng Kông, mua than cho dự án NĐ Vĩnh Tân 1 (nay chuyển sang cho NĐ BOT Nghi Sơn 2) với sản lượng 3,5 triệu tấn.

Các đối tác nhận định: "Việc nhập than từ Indonesia cho các NMĐ ở phía nam có tính khả thi cao nhất so với việc NK từ các nguồn khác". Tuy nhiên, ngay cả với nguồn này thì việc NK cũng không dễ dàng. Trong bối cảnh nhu cầu sử dụng than và giá cả ngày một tăng cao trên toàn thế giới, thị trường thuộc về người bán, thì các nhà cung cấp từ chối các HĐ than dài hạn, đẩy bất lợi và khó khăn về phía người mua là điều đương nhiên xảy ra.

Theo dự báo, nguồn than cung ứng cho sản xuất điện ở nước ta sẽ rất thiếu, phải nhập khẩu.

Giá than được điều chỉnh, tình hình sẽ khác

Có ý kiến cho rằng, tăng trưởng về sản xuất và tiêu thụ than thời gian qua của TKV là "tăng trưởng nóng". Quả thật, nếu chỉ căn cứ vào biểu đồ quy hoạch phát triển ngành than (đã trình từ năm 2007), nay không còn phù hợp, thì mức tăng sản lượng mỗi năm xấp xỉ 2 triệu tấn là cao. Song, nếu so với tốc độ tăng trưởng nhu cầu than trong giai đoạn từ nay đến 2015 và xét đến 2025 thì lại không thấm vào đâu.

Theo dự báo của Bộ Công Thương, dự kiến nhu cầu than trong nước vào năm 2015 sẽ là 94 triệu tấn, năm 2020 là 184 triệu tấn và 2025 là 308 triệu tấn. Từ năm 2012 phải NK than và lượng dự kiến NK năm 2015 là 34 triệu tấn, 2020 là 114 triệu tấn và 2025 là 228 triệu tấn. Với lượng than NK này, theo TKV là không thể có khả năng đàm phán dài hạn với đối tác.

Ông Nguyễn Chiến Thắng - Phó TGĐ TKV - cho biết: Cho đến nay, quy hoạch phát triển ngành than hiệu chỉnh vẫn chưa được Chính phủ phê duyệt để ngành than có thể chủ động triển khai các dự án đầu tư nâng công suất các mỏ hiện có và xây dựng mỏ mới.

Bên cạnh đó, nguồn vốn để đầu tư phát triển mỏ than đang trông chờ chủ yếu vào nguồn tự có và lấy giá than XK bù cho giá than tiêu thụ nội địa. Hiện giá than bán cho điện đang thấp hơn giá thành sản xuất (319,5 ngàn đồng/tấn, trong lúc giá thành 2008 dự kiến 600 ngàn đồng/tấn, chỉ bằng 53%).

"Tới đây, khi giá điện được điều chỉnh theo giá thị trường, TKV đề nghị Chính phủ sớm xem xét để thực hiện cơ chế giá thị trường cho than, đồng thời xem xét đưa than vào danh mục mặt hàng độc quyền nhà nước để có cơ chế chính sách khuyến khích đầu tư phát triển nhanh sản xuất trong nước" - ông Thắng nói. Theo lộ trình của TKV, từ sau 2015, các mỏ than mới dự kiến cho khai thác sẽ giảm đáng kể tỉ trọng than NK.