Mặc dù những nỗ lực của các cấp, ngành và hầu hết cộng đồng dân cư trong công tác này đã đạt được những kết quả khả quan nhưng chưa đủ. Thực tế cho thấy, việc lên kế hoạch, nói ra những điều cần thiết phải xã hội hóa BVMT, hay BVMT như thế nào, dễ hơn nhiều so với việc biến điều đó thành hiện thực.
Những kết quả ban đầu...
Theo đánh giá của Vụ Môi trường (Bộ Tài nguyên và Môi trường - Bộ TN&MT), sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quyết định mọi thành công trong công tác BVMT. Tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức và sự hiểu biết của người dân, từ đó nâng cao ý thức chấp hành, thực thi luật pháp, chính sách và triển khai các biện pháp bảo vệ môi trường... là nền tảng cơ bản cho thành công của công tác này.
Hiện nay, Việt Nam đang thực hiện những nội dung cơ bản của xã hội hóa hoạt động BVMT như xác định trách nhiệm các bên; tạo cơ sở pháp lý cho cộng đồng; xây dựng và thực hiện quy ước, hương ước BVMT; phát triển phong trào quần chúng; xây dựng mô hình BVMT lồng ghép các mô hình kinh tế-xã hội; huy động cộng đồng đóng góp nguồn lực... Trên cả nước, nhiều mô hình xã hội hóa BVMT đã được xây dựng và vận hành tương đối hiệu quả. Những mô hình này có thể được chia thành 4 loại: xã hội hóa BVMT trong đời sống sinh hoạt; xã hội hóa BVMT trong nông nghiệp; xã hội hóa BVMT trong công nghiệp; phong trào xã hội hóa BVMT.
Có thể kể ra nhiều mô hình đã hoạt động hiệu quả: Thu gom rác dân lập tại thị xã Cửa Lò, Nghệ An; Phát triển kinh tế gắn với BVMT tại xã Thủy Xuân Tiên, Chương Mỹ, Hà Tây; Xử lý các chất thải sinh hoạt và chăn nuôi góp phần cải thiện môi trường sống và bảo vệ môi trường tại xã Quý Lộc, huyện Yên Định, Thanh Hóa; Xây dựng hương ước bảo vệ môi trường tại làng Chiết Bi, Thủy Tân, Hương Thủy, Thừa Thiên - Huế; cam kết bảo vệ môi trường tại xã Thanh Sơn, huyện Sơn Động, Bắc Giang...
Mô hình xã hội hóa BVMT công nghiệp có tính điển hình là việc áp dụng tiếp cận sản xuất sạch hơn trong công nghiệp. Cho đến nay, đã có trên 100 doanh nghiệp của 31 tỉnh, thành phố áp dụng mô hình này. Trung tâm sản xuất sạch hơn đã đào tạo được trên 100 cán bộ chuyên sâu để triển khai mô hình trong các doanh nghiệp.
Với xã hội hóa BVMT, những phong trào điển hình là: Thiếu nhi vì màu xanh quê hương; Xây dựng trang trại trẻ; Phong trào tình nguyện của thanh niên BVMT; Phong trào phụ nữ tự quản xử lý rác thải, cụ thể là việc thành lập các tổ phụ nữ tự quản thu gom rác ở Thái Bình, Vĩnh Phúc, Hà Nội.
Vẫn còn nhiều việc chưa làm được
Mặc dù xã hội hóa BVMT đã đạt được những kết quả không thể phủ nhận, nhưng những việc làm được vẫn chưa như mong muốn. Thực tế cho thấy, các phong trào thường phụ thuộc nhiều vào người thủ lĩnh, người khởi xướng; vào quá trình tổ chức thực hiện, tức là sự kiên trì của cộng đồng tham gia và tất nhiên, vào sự ủng hộ của chính quyền sở tại. Ở quy mô toàn quốc, các hoạt động loại này chỉ thành công khi trở thành phong trào rộng lớn, được các cấp, ngành thực sự chú ý và hỗ trợ.
Trong khi đó, mô hình xã hội hóa BVMT của các đoàn thể phải thông qua một tổ chức trung gian mà không phải lúc nào cũng thuận lợi; hình thức còn phụ thuộc vào nhiều hoạt động có tính phong trào khác. Do vậy, tính chủ động và tính bền vững của các loại hình hoạt động cộng đồng BVMT chưa cao.
Việc thực hiện xã hội hóa BVMT trong hoạt động sản xuất nông nghiệp, công nghiệp chưa mạnh. Tuy nhiên, trong những lĩnh vực này đã có một số mô hình đang được xây dựng với sự bảo trợ của Nhà nước, của các bộ, ngành hoặc được sự tài trợ của nước ngoài, là những tiền đề tốt để khai thác, phát triển. Tiêu biểu trong số đó là mô hình cải tiến quản lý kết hợp yếu tố môi trường ở các cơ sở công nghiệp, áp dụng sản xuất sạch hơn, xây dựng làng sinh thái, một số loại mô hình VAC, RVAC...
Thực tế cho thấy xã hội hóa BVMT còn nhiều việc phải làm. Chỉ tính theo Chương trình Xã hội hóa hoạt động BVMT thuộc Chiến lược BVMT Quốc gia đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020, do Bộ TN&MT chủ trì, cũng còn nhiều nội dung phải thực hiện. Cụ thể là xã hội hóa các dịch vụ môi trường; thể chế hóa các hoạt động BVMT có tính cộng đồng; thực hiện một số mô hình tiêu biểu về BVMT; phối hợp hoạt động với các chương trình ưu tiên liên quan đến xã hội hóa hoạt động BVMT trong hệ thống 36 chương trình...