Lần đầu tiên sau nhiều năm, những bức xúc của dư luận, những nhận định, phát biểu đồn đoán về việc thất thoát 15%, thậm chí 30% trên tổng vốn đầu tư trong lĩnh vực xây dựng cơ bản đã được được xem xét, mổ xẻ dưới nhiều góc độ từ việc xây dựng cơ chế, chính sách đến việc thực thi trong thực tế... 

Việc chậm tiến độ, thất thoát, lãng phí hơn tham nhũng

Theo báo cáo giám sát của QH thì giai đoạn 2005-2007, tổng số vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước là 237.447 tỉ đồng, trong đó ngân sách địa phương quản lý là 151.774 tỉ đồng và các bộ, ngành trung ương là 85.673 tỉ đồng, chiếm khoảng 20-22% tổng vốn đầu tư toàn xã hội.

Bên cạnh những kết quả đạt được, kết quả giám sát cho thấy công tác đầu tư xây dựng cơ bản sử dụng vốn nhà nước vẫn còn nhiều hạn chế, yếu kém. Tiến độ sử dụng vốn nhà nước rất chậm, thủ tục đầu tư rườm rà, còn thất thoát, lãng phí so với đầu tư bằng nguồn vốn khác...

Theo thống kê, chỉ riêng năm 2005 đã có tới 2.280 dự án (DA), chiếm 9,2% tổng số DA thực hiện đầu tư trong năm, trong đó 48 DA nhóm A chậm tiến độ; năm 2006, con số DA chậm tiến độ lên 3.595 và năm 2007 là 3.979 DA.
 
Thảo luận tại hội trường, nhiều ĐB phân tích, chỉ rõ việc đầu tư dàn trải, không sát quy hoạch, chậm trễ kéo dài còn gây thất thoát nghiêm trọng hơn cả tham nhũng. Cá biệt như DA cầu Thanh Trì và tuyến phía nam vành đai 3 Hà Nội, với số vốn đầu tư 7.660 tỉ đồng chậm trễ nhiều tháng, tính toán sơ bộ mỗi ngày chậm phải trả 1,5 tỉ đồng tiền lãi vay. Cầu xây xong nhưng 2 đường dẫn lên cầu chưa hoàn thành, nên phải tốn thêm cả chục tỉ đồng để xây dựng đường tạm để thông xe.

Ngoài ra, cũng theo báo cáo kết quả giám sát thì thủ tục về đầu tư xây dựng cơ bản còn quá phức tạp, thời gian từ khâu chuẩn bị đến triển khai DA đầu tư quá dài. Cá biệt có tỉnh thời gian từ khi xin chủ trương đầu tư đến khi khởi công công trình đối với 1 DA nhóm A: 1.250 ngày (42 tháng); nhóm B: 870 ngày (29 tháng); nhóm C: 675 ngày (23 tháng). Theo một nghiên cứu của Bộ Xây dựng, một số DA khu đô thị tại Hà Nội và TP.Hồ Chí Minh để có được giấy phép thì cần trải qua 33 thủ tục hành chính, thời gian chuẩn bị cho 1 dự án trung bình kéo dài 3 năm.

Theo ĐB Trần Du Lịch - Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế TP.Hồ Chí Minh - thì Luật Đấu thầu và Luật Đầu tư chúng ta chưa chú trọng đến thời gian hoàn thành DA. "Công trình xây dựng cơ bản nếu kỹ thuật làm được 3 ca, thì không có lý do gì chỉ làm được một ca, thời gian là quyết định, tiền bạc lãng phí có thể kiếm được, nhưng thời gian lãng phí không kiếm lại được".

Lý giải về nguyên nhân của tình trạng lãng phí, Bộ trưởng Bộ KHĐT cho rằng: Chủ yếu là do hệ thống văn bản quản lý đầu tư còn thiếu đồng bộ, thống nhất và chưa cụ thể; công tác điều hành còn nhiều yếu kém; năng lực của chủ đầu tư, cán bộ quản lý còn hạn chế; năng lực của nhà thầu trong cả tư vấn và xây dựng còn yếu; một bộ phận cán bộ quản lý chưa có tinh thần trách nhiệm cao; công tác theo dõi kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán chưa được quan tâm đầy đủ và chế tài thực hiện chưa đủ mạnh, chưa nghiêm minh.

Lỗ hổng trách nhiệm

Vấn đề được nhiều ĐBQH đặt ra là lỗ hổng trách nhiệm của việc quyết định đầu tư sai. Theo ĐB Trần Du Lịch thì lãng phí phổ biến và nghiêm trọng nhất hiện nay không phải là tiền mà lãng phí do đầu tư thiếu đồng bộ - liên quan đến vấn đề quy hoạch. "Tuy nhiên, dường như chúng ta chưa có quy định chế độ trách nhiệm cho việc thiếu đồng bộ" - ông Lịch nói.

Báo cáo của Bộ KHĐT cho thấy, thời gian qua công tác thanh tra, kiểm toán đã được siết chặt; qua thanh tra, kiểm tra đã phát hiện sai phạm hàng nghìn tỉ đồng. Tuy nhiên, theo ĐB Lý Kim Khánh (Cà Mau) thì việc thanh - kiểm tra vẫn thường được làm theo kiểu chiến dịch, làm theo lệnh của cấp trên, chưa có các quy định cụ thể và điều kiện để thực hiện hết công tác giám sát cộng đồng.

"Báo cáo của các bộ, ngành, địa phương về đầu tư xây dựng cơ bản vẫn nặng về thành tích, chưa thẳng thắn nhìn nhận hết mức độ nghiêm trọng về các sai phạm thất thoát, lãng phí cũng như chưa làm rõ trách nhiệm của các tổ chức hay cá nhân nào" - ĐB Khánh nói.

Theo ĐB Nguyễn Văn Hợp thì báo cáo của Chính phủ và báo cáo giám sát của UBTVQH có nhận định số lượng và tỉ lệ các DA vi phạm về quản lý đầu tư xây dựng cơ bản có xu hướng tăng lên. Tuy nhiên, vấn đề trách nhiệm của việc đầu tư sai chưa được nhắc đến. Từ đó, ĐB Hợp đề nghị "có chế tài, đề cao trách nhiệm và xử lý trách nhiệm cá nhân trong từng khâu đầu tư, trước hết là trách nhiệm của người quyết định DA quy hoạch và DA đầu tư".

Ông Nguyễn Bá Thanh - Bí thư Thành uỷ TP.Đà Nẵng: Thế hệ con cháu sẽ phải trả giá đắt nếu bây giờ không làm tốt quy hoạch. Một là đề nghị Chính phủ phải xác định lại quy hoạch tổng thể về kinh tế - xã hội của cả nước. Thứ hai là quy hoạch vùng. Thứ ba là quy hoạch ngành, đến nay những vấn đề này cũng còn hết sức rối rắm. Theo tôi, nếu làm tốt được công tác này thì chắc rằng sẽ không có "hội chứng" nhà máy đường, nhà máy bia, ximăng lò đứng, khu công nghiệp, chỗ nào cũng cảng, chỗ nào cũng sân bay, tiền nong thì có ít, rồi đi đến đâu thì cũng nói trung tâm. Sắp tới sẽ có "hội chứng" nhà máy thép và nhà máy đóng tàu, tôi sợ nhất là nếu bố trí không hợp lý sẽ gây ô nhiễm môi trường, mà các thế hệ con, cháu của chúng ta trả giá đắt nếu chúng ta làm không tốt quy hoạch. L.S ghi