Có cảm giác như cả chính quyền địa phương lẫn các nhà đầu tư đang bó tay trước vấn nạn này, trong khi người dân thì liên tục "kêu".

Những trận "mưa vàng"
Có thể gọi như thế khi nói về các dự án lớn đang triển khai tại miền Trung hiện nay. Sau 10 năm "trải thảm đỏ", những trận "mưa vàng" đã trút xuống Dung Quất tạo nên một khuôn mặt chưa từng thấy tại vùng đất thuộc diện nghèo nhất miền Trung này. Tính đến thời điểm này đã có khoảng 8 tỉ USD được chấp thuận đầu tư vào đây, trong đó có những nhà máy quy mô thuộc loại lớn nhất nước như nhà máy lọc dầu 2,5 tỉ USD, nhà máy thép 3,3 tỉ USD, nhà máy đóng tàu 800 triệu USD.

Trong một buổi trà dư tửu hậu mới đây với mấy ông bạn Sài Gòn, nghe chúng tôi "khoe" con số trên bằng tất cả nỗi vui sướng không kiềm chế, ông bạn cho ngay một phép tính, nhanh như điện xẹt: "Nếu đem 8 tỉ USD kia nhân cho 16.000 thì số tiền mà các nhà đầu tư đã rót vào Dung Quất sẽ là 128 ngàn tỉ. Ngần ấy tiền mà in ra bạc có mệnh giá 100.000đ rồi rải xuống Dung Quất thì... trắng trời bạc bay!". Người láng giềng của Dung Quất là Chu Lai cũng đâu có chịu thua kém chi.

Vẫn thường đi xe đò với đủ các kiểu "chất lượng" mà mới đây, nhân chuyến xuyên miền Trung 600 cây số, chúng tôi mới hay rằng những chiếc xe vừa to, vừa dài, cứ 10 phút có một chuyến xẹt ngang đường số 1 mang tên Hoàng Long ấy, lại được làm từ Khu kinh tế Chu Lai! Cũng nằm trong vùng "mưa vàng" ấy, Khu kinh tế Nhơn Hội của Bình Định đã làm cho những anh hàng xóm miền Trung vốn dĩ rụt rè mỗi khi nói đến chuyện tiền bạc bằng một cây cầu dài (lại dài) nhất nước: Cầu Thị Nại nối Quy Nhơn với Nhơn Hội, ngót nghét 700 tỉ. Cầu vừa xong thì cũng là lúc hàng loạt dự án xin được cấp phép đầu tư vào đây mà nổi trội nhất là dự án nhà máy phong điện với số vốn 1 tỉ USD.

Nếu như các khu kinh tế đón những trận "mưa vàng" thì các khu du lịch đón những cơn "mưa bạc". Tuyến đường ven biển Đà Nẵng -Hội An vừa mới hoàn thành vài năm nay đã thành đất lành cho hàng loạt resort mọc lên chẳng khác nào như nấm sau mưa. Hay như các đảo ở vịnh Nha Trang, vốn đìu hiu buồn bã ngàn đời chợt bừng dậy với đủ các loại nhà hàng, khách sạn và khu vui chơi. Một "Vinpearl" với số tiền đầu tư lên đến 2 ngàn tỉ đã biến một vùng sim, mua cóc cáy hoang dại từ "Hòn Tre" thành "Hòn Ngọc".

Cố thủ

Những "pháo đài" cuối cùng ở Vũng Me, Khánh Hoà.

Theo kế hoạch, tháng 5 tới, công trình thuỷ điện Sông Ba Hạ tỉnh Phú Yên, công suất 220MW sẽ chính thức lấp dòng, nhưng 63 hộ dân vẫn thúc thúc trong lòng hồ, bất chấp lời kêu gọi khản giọng của nhà đầu tư lẫn chính quyền địa phương! Trên 20 hộ dân ở xã Bình Trị, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi cũng quyết "một tấc không đi" như thời kháng chiến, bất chấp thời hạn cuối cùng mà chủ đầu tư phải giao mặt bằng cho nhà thầu Hyundai để xây dựng nhà máy Polypropylen, số vốn 230 triệu USD.

Còn Nhà máy thép Tycoons 3,3 tỉ USD đã khởi công xây dựng gần hai năm nay, nhưng không cách chi để "xeo" được 7 hộ ra khỏi thôn Tân Hy, xã Bình Đông. Chúng tôi làm một cuộc vượt biển bằng xuồng máy để đổ bộ lên Vũng Me thuộc Hòn Tre, tỉnh Khánh Hoà. Đập vào mắt chúng tôi là một câu khẩu hiệu "sắt đá" được viết rất công phu ngay trên vách của vạn lăng Ông, nơi thờ cá voi của làng chài này: "Tiền ít quyết tử giữ làng!". 27 hộ dân còn lại trong số trên 200 hộ đã di dời, giờ thành 27 pháo đài cố thủ tại Vũng Me - nơi mà Công ty Vinpearl dự tính sẽ mở rộng dự án của mình trong tương lai gần.

Không giống như sông Ba Hạ ở Phú Yên hay các dự án ở Dung Quất, dự án mở rộng của Công ty Vinpearl ra Vũng Me không bị câu thúc về thời gian triển khai, song sự "quyết tử" như câu khẩu hiệu nói trên quả là một thách thức không nhỏ cho nhà đầu tư lẫn chính quyền địa phương tỉnh Khánh Hoà.

Huy động cả cảnh sát cơ động, nhưng vẫn không giải tỏa được ở Dung Quất.

Bài học chuyển dân
Một câu hỏi đặt ra hiện nay là: Vì sao dân không chịu chuyển dời? Những chuyến đi thực tế tại các khu công nghiệp và khu du lịch của một số tỉnh miền Trung đã làm cho chúng tôi vỡ ra bao điều chung quanh chuyện chuyển dân.

Ngày 31.3 vừa qua, đích thân ông chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi phải về tận thôn Tân Hy để đối thoại trực tiếp với những người không chịu chuyển dời. Xong buổi đối thoại, dân vỗ tay rần rật! Vì sao? Vì ông chủ tịch tỉnh đã giải đáp được phần nào những khúc mắc của người dân, mà những khúc mắc ấy, sau nhiều lần gửi đơn nhưng họ chỉ nhận sự im lặng hoặc những lời hứa. Người dân tại các điểm nóng hiện nay rất cần có những buổi đối thoại như thế giữa họ với người lãnh đạo cao nhất của địa phương đó. 27 hộ dân ở Vũng Me cũng rất cần có một cuộc đối thoại với người lãnh đạo thành phố Nha Trang.

Những thông tin chung quanh chuyện đền bù giải toả này luôn bị khúc xạ, thêm vào đó là một vài phần tử quá khích hay chọc ngoáy nên người dân chẳng biết tin vào đâu. Tại một số nơi ở Dung Quất, chúng tôi vẫn thường nghe người dân rỉ tai nhau: "Nhà máy X họ đền một nhà 5-700 triệu, sao chỗ mình có mấy chục triệu?". "Bên ấy là dự án nước ngoài nên đền nhiều, mình là dự án trong nước nên đền ít...".

Đại để thế. Một đồn mười, mười đồn trăm, dân chẳng biết tin vào đâu cho nên khi người đứng đầu chính quyền về giải thích cặn kẽ, họ sẵn sàng chuyển dời. Một điểm nữa là, tất cả các khoản, các hạng mức đền bù đều phải công khai cho dân biết. Nhiều nơi làm rất mù mờ nên dân không tin và không chịu đi vì họ nghĩ mình bị ép. Đối thoại với dân và công khai mọi việc với họ, chuyện không mới nhưng không bao giờ cũ, nhất là với việc đền bù giải phóng mặt bằng hiện nay ở miền Trung.

An cư: Bao giờ?
Phần lớn các khu tái định cư hiện nay mới chỉ làm được một nửa công việc. Đó là "an cư" chứ chưa "lạc nghiệp". Nhà cửa nơi tái định cư thì có khang trang hơn, điều kiện sinh hoạt như điện, nước, chợ búa, trường học thì đầy đủ hơn nơi ở cũ, nhưng "làm gì để sống?" thì các nhà quản lý vẫn chưa trả lời được câu hỏi này. Nếu làm nghề biển thì nơi ở mới không đáp ứng được. Hòn Xện ở Nha Trang là một ví dụ. Nơi nào làm nông thì chỗ ở mới lại thiếu đất sản xuất.

Nhà đầu tư nào cũng hứa là sẽ nhận người của những gia đình trong diện di dời vào làm trong nhà máy, công ty, song thực tế không phải vậy. Không phải nhà đầu tư bội tín nhưng số người này không đáp ứng được các yêu cầu của họ. Một số người ở Vũng Me được Vinpearl nhận vào làm một thời gian nhưng họ cho nghỉ vì vô kỷ luật. Một khu du lịch toàn người nước ngoài như thế thì cũng khó mà chấp nhận việc công nhân chửi bới ỏm tỏi được. Một số giám đốc phàn nàn "thích thì họ (tức công nhân) đi làm nhưng hễ nhà có đám giỗ, đám cưới là họ nghỉ 3-4 ngày liền, bất luận nhà máy đang cần người vì ngày giao hàng đã cận kề".

Đề cập đến chuyện chuyển dân, ông Lê Thanh Quang - Bí thư Thành ủy Nha Trang - nói: "Để ổn định cho số dân tái định cư đòi hỏi có sự nỗ lực từ nhiều phía: Chính quyền, nhà đầu tư và bản thân người dân nữa chứ việc này không khoán trắng cho một ai cả. Tôi lấy ví dụ như trước khi chuyển dân khỏi Vũng Me, chính quyền và nhà đầu tư cũng đã họp dân, dẫn họ đi tham quan những nơi sẽ đến để họ chọn lựa, cuối cùng dân chọn Hòn Xện chứ không chọn Vũng Ngáng, dù Vũng Ngáng là nơi tiếp tục duy trì nghề cũ. Khi chọn Hòn Xện, nghề cũ không phát huy được thì họ kêu. Chịu!".

Thực tế đang đặt ra hiện nay là, rất cần có một cuộc "ngồi lại với nhau" ở tầm vĩ mô giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân để tìm cách tháo gỡ. Còn nếu tiếp tục giải toả đền bù như hiện nay thì chẳng khác nào chúng ta đang đi vào đường hầm không có chỗ thoát hiểm! Và như thế sẽ sớm chấm dứt những trận "mưa vàng" đầu tư ở miền Trung.