Cứ xem các vụ chen lấn, vật vã, kêu ca mỗi dịp mua vé tàu xe về quê ăn Tết thì biết đâu có chuyện đó. Về quê ăn Tết chính là những cuộc chuyển dịch ghê gớm nhất trên đất nước ta hơn vào mùa thi hay thiên tai bão lụt. Cả nước rùng rùng, ngành giao thông "lên ruột" vì vé và tai nạn. Làm gì có người Việt chán quê bao giờ! Quê là cái thiêng liêng nhất, thân thương nhất trong tâm hồn Việt, bác cứ nghe hát, đọc thơ, xem truyện, xem tranh... thì biết.
Thế mà mới đây có một điều chỉnh hành chính lý thú: Người khai giấy tờ hành chính được miễn khai mục nguyên quán hay quê quán vì nó gây lúng túng cho người khai. Khó xác định cái nguyên quê này do có dịch chuyển quá lớn về địa lý và quan hệ gia đình. Cô cháu tôi có ông nội Vĩnh Long tập kết ra Bắc lấy bà nội người Yên Bái. Bố cháu đẻ ở Hà Nội sống ở Sài Gòn rồi sang UÁc lấy vợ gốc Rạch Giá và sinh cháu ở Queensland. "Có trời mà biết quê cháu ở đâu !". Nó vừa cười vừa than khi cầm bút điền mục nguyên quán. Hội chứng "mất quê"!
Nó đã trở thành một đề tài nghiên cứu nghiêm túc tại một hội thảo về phát triển nông thôn mới đây. Bà bác than thở với thằng cháu: Tao lo con Hạnh nó ở hẳn bên nớ (Canada). Thế là mất con. Thằng cháu cười: Chứ gì nữa. Đã sang được tận bên đó rồi thì dại gì mà về. Cháu ở Thái Bình vào TPHCM hơn nửa năm. Có các vàng cháu cũng không về quê nữa đâu nhá. Hội chứng chán quê !
Hai hội chứng trên có nguyên do bất khả kháng từ các biến đổi trong xã hội Việt Nam ba thập niên gần đây. Một tất yếu của công nghiệp hoá - hiện đại hoá hay do những "bất cập", bất bình đẳng trong phát triển nông thôn? Một học giả nêu mười cái vĩ đại của nông thôn, nông dân (cụ thể là Đồng bằng Cửu Long - trụ cột an ninh lương thực của cả nước từ mấy trăm năm nay): Hy sinh vô hạn trong chiến tranh. Đi đầu đổi mới đưa Việt Nam thành cường quốc xuất khẩu gạo. Đưa con tôm, con cá làm đột phá khẩu cho cất cánh kinh tế, v.v... Ông cũng nêu mười cái khổ nhất của người nông dân: Thu nhập, giáo dục, chăn sóc y tế, hưởng thụ văn hoá đều kém nhất, bị chèn ép nhiều nhất, mất đất cho các doanh nghiệp, con cái bỏ vào thành phố, gia đình truyền thống lung lay, giao thông xập xệ nhất v.v...
Một phim phóng sự: Nông dân Bắc Ninh bị thu đất nông nghiệp cho dự án của tỉnh. Tiền đền bù được 400-800.000đ/m2. Doanh nghiệp "ưu tiên" cho chủ cũ mua 10% đất trong dự án. Nếu "bán" 100m2 thì được mua lại 10m2 nhưng với giá 4-8 triệu đồng/1m2 (vì có làm đường, điện nước v.v...). Ở Tây Nguyên có dự án thiên đường càphê, dự án khai thác bốcxít. Đó là câu chuyện mất đất, mất rừng. Chuyện "quyền sở hữu đất" trở thành vấn đề nóng bỏng khắp các miền quê. Mất đất thì còn quê ở đâu nữa các bác ơi!
Văn hoá Việt căn bản là văn hoá làng. Người Việt căn tính là người làng. Cái làng bây giờ không còn cả ở nghĩa "vật thể" lẫn "phi vật thể". Đó là chuyện long trời lở đất chưa từng có. Từ ngày mấy thằng cháu đập cái nhà cổ, nhà thờ họ để "bêtông hoá" cả khuôn viên cha ông tôi đã sống qua 14 đời, hớn hở mong giá đất lên vì "xã nhà" sẽ thành một quận của Thủ đô, ngôi nhà gỗ nhỏ này xây cùng năm với ngôi đình Quảng Nguyên to nhất xứ Đoài, thì bản thân tôi đây cũng chả muốn về quê nữa. Chắc tôi lẩn thẩn rồi bác ạ. Nông thôn và đô thị hoá, công nghiệp và nông nghiệp tuy hai mà một. Đi một chân. bác xem có phải không què thì cũng là thọt không?
Lại phán: Bác nói chí phải. Nhưng bác nói ai nghe? Yên chí, "vỉa hè" đưa tin sắp có nghị quyết mới về "tam nông". May ra sẽ đỡ chán quê.