Nửa đầu của kỳ họp đã bị chìm vào những ký ức đầy ấn tượng của các sự kiện dồn dập xoay quanh APEC và WTO. Nhưng nửa sau của kỳ họp cũng lại gây ấn tượng chính vì nó đặt trên cái nền hoành tráng của những thắng lợi ngoại giao và hội nhập.
Thay vì ấn tượng lạc quan về những thành công lại là những nỗi lo trước những đòi hỏi ngày một cao khi chúng ta đã hội nhập mà một trong những công việc cuối cùng trong chương trình nghị sự ở cuối kỳ họp này là Quốc hội thông qua việc gia nhập WTO.
Nỗi lo lắng ấy càng thể hiện rõ trong phiên chất vấn các vị đứng đầu bộ máy hành pháp và tư pháp. Sự đánh giá về kỳ chất vấn trên các phương tiện truyền thông và nhất là trong dư luận xã hội vẫn còn khác nhau.
Người cho rằng có tiến bộ, người thất vọng... Đến như nội dung trả lời chất vấn của ông Chánh án Toà tối cao làm rất nhiều người phản ứng hơn cả sự thất vọng thì vẫn có người khen (mà cá nhân tôi cũng chia sẻ) rằng: ít ra ông ấy là người dám nói ra sự thực. Phát biểu trả lời phỏng vấn báo chí sau phiên chất vấn, ông còn đưa ra một câu nói ấn tượng hơn: "Chỉ có nói dối mới đáng xấu hổ!".
Giả dụ ông ấy là người khôn ngoan, giỏi biến báo như nhiều vị khác thì sự việc sẽ được vo tròn rồi lẩn mất tăm trong những câu trả lời vòng vo cho đến lúc... hết giờ chất vấn thì làm sao xã hội có thể biết đến một sự thật kinh hoàng đến như vậy! Mà vào thời buổi này những tiếng nói trung thực chưa phải đã nhiều và trên thực tế những nội dung trả lời chất vấn ở Quốc hội chưa bao giờ được thẩm tra.
Duy chỉ có một đồng thuận cao là lần này, Thủ tướng đã tạo được ấn tượng mạnh và một niềm tin cậy qua cuộc chất vấn đầu tiên ở cương vị mới này.
Ít người biết rằng cách đây 60 năm việc chất vấn Chính phủ đã được thực hiện ngay từ kỳ họp thứ hai của Quốc hội khoá I (1946). Nếu kỳ họp đầu tiên chỉ kéo dài có 4 tiếng ruỡi đồng hồ (từ 9 giờ đến 13 giờ 30 ngày 2.3.1946), thì kỳ họp thứ hai kéo dài 13 ngày (từ 23.10 đến 9.11) với một chương trình nghị sự phong phú và khẩn trương vì nguy cơ chiến tranh đã đến gần.
Tại kỳ họp này Quốc hội thông qua Hiến pháp và Luật Lao động, nhất trí tôn vinh Hồ Chí Minh là "Công dân số Một" theo đề nghị của Đại biểu tỉnh Rạch Giá Nguyễn Văn Tạo. Và thể hiện tính hiện đại của thể chế Dân chủ - Cộng hoà bằng một chương trình chất vấn các thành viên của Chính phủ. Khi đó chưa có truyền hình nhưng ngoài các nhà báo, mọi công dân đều có quyền đến chứng kiến và đứng trên tầng "chuồng gà" của Nhà hát Lớn Hà Nội.
Có đến 11 vị phải ra chất vấn. Thay mặt Bộ Nội vụ, cụ Bộ trưởng Huỳnh Thúc Kháng khiêm nhường phát biểu: "Nước nhà đã vượt qua nhiều khó khăn, đó là công lao của Hồ Chủ tịch. Nhưng trong nước có những việc không hay đó là việc của tôi!".
Thứ trưởng Cù Huy Cận giải trình việc bắt giữ một số đại biểu Quốc hội của Việt Quốc có liên quan đến vụ án Ôn Như Hầu là đúng theo trình tự quy định của pháp luật. Tiếp đó, Bộ trưởng Tư pháp Vũ Đình Hoè trả lời các câu chất vấn về việc áp dụng luật của Việt Nam đối với người ngoại quốc, tài sản của người Pháp và về tội hối lộ.
Bộ trưởng Tài chính Lê Văn Hiến trả lời những vấn đề xoay quanh việc phát hành đồng bạc mới, về các thứ thuế dự định ban bố, vấn đề chế độ tiền lương của công chức, vấn đề đấu tranh với những âm mưu phá hoại trên lĩnh vực kinh tế của Pháp câu kết với Tàu Tưởng...
Nhận xét chung về những vấn đề các đại biểu chất vấn, Chủ tịch Hồ Chí Minh phát biểu: "Chính phủ hiện thời mới thành lập được hơn một năm (tính từ cuối tháng 8.1945 - DTQ), hãy còn thanh niên. Quốc hội bầu ra được hơn 8 tháng lại còn thanh niên hơn nữa. Vậy mà Quốc hội đã dặt những câu hỏi thật già dặn, sắc mắc khó trả lời, đề cập tới tất cả những vấn đề có quan hệ đến vận mệnh nước nhà. Với sự trưởng thành chính trị và sự quan tâm về việc nước ấy, ai dám bảo dân ta không có tư cách độc lập?".
Còn về vấn đề "chính phủ liêm khiết", người đứng đầu Chính phủ trả lời: "Thì Chính phủ hiện thời đã cố gắng liêm khiết lắm, nhưng trong Chính phủ từ Hồ Chí Minh cho đến những người làm việc trong các uỷ ban là đông lắm, phức tạp lắm. Dù sao Chính phủ đã hết sức làm gương, và nếu làm gương không xong, thì sẽ dùng pháp luật mà trị những kẻ ăn hối lộ. đã trị, đương trị và sẽ trị cho kỳ hết!".
Sau phần chất vấn, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ từ chức để Quốc hội bầu ra chính phủ mới, Khi được Quốc hội tín nhiệm bầu lại một lần nữa để đứng ra lập Chính phủ mới, Chủ tịch phát biểu rất sâu sắc: "Giờ thì tôi xin tuyên bố trước Quốc hội, trước quốc dân và thế giới rằng: Hồ Chí Minh không phải là kẻ tham quyền cố vị, mong được thăng quan phát tài. Chính phủ sau đây phải là một Chính phủ toàn dân đoàn kết và tập hợp nhân tài không đảng phái. Tôi xin tuyên bố trước Quốc hội, trước quốc dân, trước thế giới, tôi chỉ có một đảng: Đảng Việt Nam...".
60 năm sau, đọc lại tường thuật phiên chất vấn đầu tiên của Quốc hội mới thấy giá trị của cái nền móng truyền thống của thế hệ những người gây dựng nền Cộng hoà Dân chủ vững chãi đến dường nào. Nghĩ cho cùng thì, cho dù Quốc hội và thể chế dân chủ của chúng ta đã đi được một chặng đường xa, nhưng cũng có nhiều giá trị mà đến nay ta còn phải phấn đấu nhiều mới nối gót được người xưa. Việc chất vấn ở Quốc hội cũng vậy!