Tác phẩm để đời

Nếu như mới đây, thành phố Huế không tổ chức Festival Làng nghề truyền thống Huế với các nghề mộc và kim hoàn, thì chắc chắn còn lâu người ta mới biết được trong nghề làm kim hoàn, lại có một kỹ thuật tinh xảo và đẹp đến vậy! Đó là cảm nhận chung của người xem khi tận mắt chứng kiến bức tượng Phật Quán Thế Âm, được làm bằng kỹ thuật "đậu" của ông Trần Hữu Nhơn, được trưng bày tại khu làng nghề kim hoàn.

Đó là một tác phẩm được làm bằng kim loại bạc với những đường nét như đồ hoạ, có thể nhìn được hai mặt. Đặc biệt khuôn mặt của Quán Thế Âm nhìn rất có hồn, nếu không muốn nói là có thể cảm giác được sự chuyển động.

"Khi hay tin kim hoàn là một trong ba nghề (cùng với đúc đồng và điêu khắc) được chọn để quảng diễn tại Festival Nghề truyền thống Huế năm nay, ngay từ đầu năm, tui đã bắt tay vào chuẩn bị thực hiện tác phẩm này để trưng bày. Tui làm tác phẩm này một phần vì lòng say mê nghề, một phần cũng để nhắc nhở mọi người rằng trong nghề kim hoàn còn có ngón nghề "đậu" rất độc đáo mà bây chừ chẳng còn ai theo đuổi nữa" - ông Nguyễn Hữu Nhơn nói: "Bức tượng này tốn hết của tui 6 lượng bạc, và phải làm bằng tay suốt trong hơn hai tháng".
 
Tại Festival năm nay, đã có rất nhiều ướm hỏi ông để mua tác phẩm này, nhưng ông Nhơn cương quyết không bán vì "tui làm tác phẩm này để kỷ niệm cho riêng mình chứ không phải làm để bán kiếm tiền!".

Theo ông Trần Hữu Nhơn thì nghề kim hoàn, có tất cả ba kỹ thuật cơ bản gồm: "Trơn" - một kiểu tạo hình có tính cơ bản mà người thợ bạc nào cũng trải qua và làm được. Tiếp đến là "chạm", tức dùng vật nhọn để khắc vẽ lên sản phẩm. Cuối cùng và đỉnh cao của người làm nghề là "đậu", tức dùng vàng bạc kéo thành từng sợi chỉ để tạo hình.
 
Kỹ thuật này rất khó, công phu nên ít người làm được và hiện nó đang có nguy cơ bị thất truyền. Cũng chính vì lẽ đó mà lâu nay người ta chỉ biết tới nghề kim hoàn chỉ với kỹ thuật làm đồ "trơn", đồ "chạm", mà ít người biết đến kỹ thuật làm hàng "đậu" như thế này" - ông nói.

Buồn cho nghề...

Tượng Quán Thế Âm bằng bạc được làm bằng kỹ thuật "đậu".

75 tuổi, nhưng trông ông Trần Hữu Nhơn vẫn còn rất khoẻ. Chuyện với ông càng thích bởi có đi đâu xa rồi chủ đề cũng được ông quay lại với nghề, với kỹ thuật "đậu" bằng lời lẽ mê mải như thời còn trai trẻ.

Ngoài kỹ thuật làm "đậu", ông Nhơn còn rất mê kỹ thuật khắc gỗ, mica thuỷ... Khách phải thân lắm ông mới dẫn đi khoe những tác phẩm ngoài "đậu", như một bức tượng Phật được khắc bằng mica thuỷ nhìn như tranh thuỷ mặc, hay một bài thơ cổ nói về nghề kim hoàn được ông khắc gỗ bằng chữ Việt nhưng nhìn như chữ Hán...

Đặc biệt, lần gặp mới đây ông khoe: "Tui đang chuẩn bị làm tượng Phật Di Đà cũng bằng kỹ thuật "đậu" với bạc. Nếu không có chi thay đổi thì mùa Phật đản sang năm, tui sẽ đưa ra Hà Nội để trưng bày".

Kim hoàn không phải là nghề gia truyền của nhà ông, nhưng ông Nhơn lại đến với nghề này năm 4 tuổi. "Lúc đó, chẳng may cha tui mất sớm, tui được mẹ gửi sang nhà ngoại ở làng Minh Hương (thuộc xã Hương Vinh, huyện Hương Trà, Thừa Thiên-Huế bây giờ) và được người cậu ruột  là Hoàng Tấn Ích, chủ một xưởng bạc, hướng theo nghề. Thế nhưng do ở làng, nên xưởng của cậu tui quanh đi quẩn lại cũng chỉ với mấy mặt hàng đơn giản, nên tui xin cậu cho lên phố tầm sư học đạo" - ông kể.

Ban đầu ông xin làm ở tiệm vàng Vĩnh Mậu do ông Trần Duy Tùng làm chủ. Có môi trường, tay nghề ông được nâng cao và lên hàng thợ cả. Sau đó ông được chủ cho ra riêng. Ông mở cho hiệu vàng đặt tên là Vĩnh Long, rồi Vĩnh Long thành thương hiệu lớn ở Huế. Nhờ nghề "đậu" ông được rất nhiều người biết tiếng, thường giao làm những thứ hàng có độ tinh xảo cao. Ông còn mở lớp đào tạo học trò tại nhà ban đêm. Công việc tiến triển cho đến những năm sau này...

Ông Nhơn khẳng định nghề kim hoàn truyền thống không có nhiều lý thuyết hay bí quyết gia truyền như nhiều nghề khác, kể cả kỹ thuật làm "đậu". Một người thợ giỏi là người có chút năng khiếu, sự khéo tay, nhất là chịu khó kiên trì rèn luyện cùng với chữ tín. Ông rất buồn vì: "Ngày nay hàng thủ công sản xuất công nghiệp đang có xu hướng lấn lướt nên không còn nhiều người đi sâu theo nghề như trước nữa. Thợ giỏi vì thế vắng hẳn đi".

Đặc biệt nghề "đậu" thì hiện không những ở Huế mà cả toàn quốc, ngoài ông ra giờ chẳng còn ai làm được. Thậm chí cả hai con trai của ông đang theo nghề và luôn được các tiệm vàng lớn ở Huế tín nhiệm nhờ gia công những món trang sức tinh xảo, giờ muốn làm một tác phẩm bằng kỹ thuật "đậu" thì cũng phải cần đến sự hỗ trợ của ông mới làm được.

"Thỉnh thoảng tui đến thăm nhiều hiệu vàng, thấy phần lớn được sản xuất đại trà bằng máy, thấy buồn cho nghề. Đời sống ngày càng đi lên, nhu cầu trang sức càng lớn mà người sống bằng nghề cứ như tuột dốc đi xuống" - giọng ông thật buồn.