Rõ ràng ai cũng biết việc tổ chức chỉ trong một thời gian ngắn cả 2 kỳ thi quốc gia đã gây tốn kém và nhiều phiền lụy cho cả xã hội. Ai cũng biết mục đích của hai kỳ thi là hoàn toàn khác nhau: Chấm dứt một thời kỳ học tập các kiến thức và kỹ năng sống giai đoạn đầu đời và bắt đầu một giai đoạn hoàn thiện kỹ năng sống bằng một nghề cụ thể cho người bắt đầu được coi là người trưởng thành.
Nhiều người trong chúng ta và thậm chí cả xã hội đều coi trọng cả hai kỳ thi này đến mức bao năm qua, cả hai kỳ thi vẫn mặc nhiên tồn tại. Cũng nhờ có cả hai kỳ thi mà một số người đã tận dụng được cơ hội đó hình thành nên một nghề không có trong bảng lương quốc gia: Nghề dạy thêm, nghề luyện thi.
Rồi lại vì mục tiêu phải bằng mọi giá qua lọt hai cánh cửa hẹp này nên đủ mọi mánh khóe, cả thô sơ như phao thu nhỏ đến hiện đại như sử dụng các thiết bị khoa học công nghệ mới nhất (điện thoại di động…) đã có thời đồng loạt phát triển, tăng trưởng… Sức ép từ xã hội, từ gia đình đè nặng lên các em đến mức có em đã không thể chịu đựng được và nhiều tai nạn cũng đã xảy ra từ đó.
Và ai cũng biết trong nhiều năm qua, tỷ lệ thi đỗ tốt nghiệp THPT là một trong những chỉ tiêu đánh giá chất lượng trường, trình độ thầy cô nên cả các thầy cô giáo, các nhà quản lý giáo dục cũng chịu sức ép không nhỏ.
Qua các phương tiện thông tin đại chúng, chúng ta đều biết nhờ các cố gắng của cả thầy và trò, tỷ lệ HS tốt nghiệp phổ thông sau kỳ thi khoảng 75 – 80%, một số trường, vùng đạt trên 90%. Với ngần ấy HS tốt nghiệp mỗi năm, chỉ có khoảng 20% lọt được qua khe cửa vào trường đại học vì điều kiện cơ sở vật chất của các trường ở nước ta hiện nay chỉ đáp ứng được có vậy.
Đúng là kỳ thi tốt nghiệp PTTH quốc gia là một mốc rất quan trọng để đánh giá chất lượng dạy và học của cả giai đoạn phổ thông nhưng có đáng tốn kém đến như vậy chỉ để chỉ ra 10-20% số em học kém hơn? Và rồi giải quyết số em thi trượt này thế nào?
Chúng ta đã và đang sử dụng giải pháp “tổ chức thi lại” để tiếp tục “vớt vát” cho các em vào đời, dành chỗ học cho thế hệ kế tiếp. Tôi cũng chưa được đọc kết quả điều tra nào về số em “vẫn trượt”: bao nhiêu em bỏ học, bao nhiêu tiếp tục học lại… Mà thật vô lý, tại sao chúng ta đã giao quyền giáo dục, dạy dỗ con em chúng ta cho các thầy trong suốt 12 năm, chúng ta lại không thể dành cho các thày quyền đánh giá chất lượng học tập, trình độ của học trò để giảm đi bớt một kỳ thi?
Tại sao chúng ta lại không thể dựa vào kết quả của các năm học trước, vào điểm của các bài kiểm tra trong năm để san đều sức ép quá tải trong kỳ thi ra cả năm học, để các em được học đều tất cả các môn chứ không chỉ quá tập trung vào các môn do Bộ quy định “phải thi”.
Có thể có một số người sợ rằng nếu xét tốt nghiệp, sẽ phát sinh nhiều tiêu cực nhưng ngay cả tổ chức thi cũng có hết tiêu cực đâu. Vả lại, chẳng lẽ không thể có biện pháp gì để giảm thiểu tối đa các tiêu cực nếu có vì xét tốt nghiệp hay sao?
Theo tôi, khi quyền của các thầy được tôn vinh, chắc sẽ rất nhiều thầy ý thức được trọng trách của mình. Cũng cần phải nêu thêm một thực trạng mà hiện nay đã trở thành “vấn nạn” ở nước ta là “trọng bằng cấp”. Tình trạng “đại học hóa”, “thạc sỹ hóa” rồi “tiến sỹ hóa” đã làm cho mặt bằng tri thức chung của giới khoa học nước nhà thua kém thảm hại so với các nước chỉ trong khu vực chứ đừng nói tới thế giới. Vậy thì tấm bằng PTTH có đáng phải “đao to búa lớn” như vậy không?
Theo ý kiến cá nhân tôi, tất nhiên, chúng ta có nhiều vấn đề phải làm để thay đổi cách dạy, cách học nhằm giúp các em học tốt hơn, học đều các môn hơn và QUAN TRỌNG NHẤT là giúp các em qua được một giai đoạn học tập thật nhẹ nhàng, đúng lúc, giúp các em tự tin tiếp tục bước tiếp. Trong giai đoạn hiện nay ở nước ta, kỳ thi đại học vẫn là cần thiết để giúp phân luồng các em theo năng khiếu, khả năng để các trường được lựa chọn.
Tuy nhiên, có lẽ cần làm gì để tất cả HS (và cả phụ huynh, cả xã hội) đều nhận thức được không phải chỉ có con đường duy nhất là phải thi vào trường đại học sau khi kết thúc giai đoạn học phổ thông. Xin đừng tạo thêm áp lực thi cử để con em chúng ta được là chính mình.