Ấy vậy mà từ giữa năm 1975, các từ "miền Nam", "miền Bắc" không hiểu sao gần như được nhất loạt thay bằng "phía Nam", "phía Bắc" trên các báo, đài phát thanh, đài truyền hình từ trung ương đến địa phương, trong các hội nghị, hội thảo lớn nhỏ,...
 
Trong khi đó, trong cách nói hằng ngày, đa số dân ta vẫn thuỷ chung với các từ "miền" khi họ nói, đại loại: "Gạo miền Nam năm nay rẻ lắm" hoặc "Anh ra miền Bắc bao giờ trở vô?"...

Ai cũng biết hai từ đồng nghĩa có thể thay thế cho nhau nhằm làm cho cách diễn đạt thêm phong phú, tránh được sự nhàm chán do trùng lặp.

Vậy từ "miền" và từ "phía" có thể thay thế cho nhau được không?

Theo tôi thì không, bởi chúng không đồng nghĩa với nhau. "Miền" là một vùng, một khu vực nhất định có thể xác định được chu vi, tính được diện tích; trong khi đó, "phía" là một chiều mà ta hướng tới, nó có giới hạn đầu (điểm được chọn làm mốc xuất phát) nhưng nó được phát triển đến vô cùng, không có giới hạn cuối, vì thế không thể tính được diện tích. Hai thí dụ dưới đây sẽ giải thích điều đó:

- Mặt trời mọc ở phía đông, lặn ở phía tây.

- Do nhu nhược và hèn nhát. Triều đình nhà Nguyễn đã lần lượt dân ba tỉnh miền Đông Nam Bộ và ba tỉnh miền Tây Nam Bộ cho giặc Pháp.

Rõ ràng là không ai xác định được giới hạn cuối của phía mặt trời mọc (hoặc lặn), thành thử cũng không thể tính được diện tích của mỗi phía đó. Ngược lại, ta hoàn toàn có thể xác định được ranh giới và diện tích của miền Đông hoặc miền Tây Nam Bộ.

"Phía" được xác định căn cứ vào "điểm xuất phát", cho nên khi điểm này thay đổi thì "phía" lập tức thay đổi theo. Chẳng hạn: Khi ta đứng giữa Quảng trường Ba Đình, mặt hướng về hồ Tây thì phía trái ta là Lăng Bác, phía phải ta là Hội trường Ba Đình; nhưng khi ta "đằng sau quay" thì tình hình ngược hẳn lại: Phía phải ta là Lăng Bác, phía trái ta là Hội trường.

Tương tự, nếu ta lấy sông Lam làm đường ranh giới thì các tỉnh Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị... nằm ở phía nam; nhưng khi ta chọn sông Hương làm đường tranh giới thì các tỉnh kể trên lại nằm ở phía bắc. Chính vì "phía" có tính tương đối như vậy mà nó luôn phải gắn với "giới hạn đầu" hay "điểm xuất phát", tức là phía nào của cái gì. Thí dụ:

- Phía tây dãy Trường Sơn là nước Lào.

- Phía bắc Việt Nam là Trung Quốc.

Ngược lại, "miền" không phụ thuộc vào "chỗ đứng" của người xác định (tức điểm xuất phát) mà phụ thuộc vào phạm vi xác định. Chẳng hạn: Trong phạm vi tương đối lớn, ta có miền Bắc (ngang tầm với miền Trung, miền Nam); hẹp hơn ta có miền đồng bằng Bắc Bộ; hẹp nữa ta lại có miền đồng bằng ven biển Bắc Bộ....

Bây giờ ta làm một số phép thử xem "phía" và "miền" có thể dùng thay nhau được không?

Giả thử là được, ta sẽ có các "đẳng thức" dưới đây:

Quê em miền trung du = Quê em phía trung du

Giặc bao vây tứ phía = Giặc bao vây tứ miền

Chồng tôi là người miền Trung = Chồng tôi là người phía trung

Rõ ràng là khó có thể chấp nhận các câu thuộc vế phải của đẳng thức, nếu không muốn nói là ngô nghê, lố bịch.

Điều đó cũng có nghĩa là "phía" không thể thay thế cho "miền" và ngược lại.

Chính vì vậy mà những người cố tình tránh từ "miền", dùng từ "phía" đã tự mâu thuẫn với chính mình khi họ viết những câu đại loại: "Bệnh sốt rét đã giảm nhiều ở các tỉnh phía bắc nhưng lại gia tăng ở các tỉnh miền Trung và các tỉnh phía nam" (sao không viết "phía trung" luôn thể? Hay tự họ cũng thấy không thể?).

Vài năm nay, những từ "miền Nam", "miền Bắc" đã dần dần xuất hiện trở lại trên báo chí. Âu cũng là đáng mừng. Bởi lẽ, từ báo chí nó có cơ lan toả đến các lĩnh vực khác trong xã hội, và nhất định mọi người sẽ "gọi sự vật bằng đúng tên của nó!".