Xung quanh câu chuyện thiếu điện kinh niên chưa có hồi kết này của ngành điện, đang đặt ra vấn đề cấp bách phải xã hội hoá hoạt động cung ứng điện, song song với việc thiết lập một cơ chế giá điện minh bạch và thị trường hơn.

Chủ động, mà năm nào cũng bị động

Theo Tập đoàn Điện lực VN (EVN) thì năm nào EVN cũng nhìn thấy trước nguy cơ thiếu điện và đã chủ động lên kế hoạch cân đối phụ tải và năng lực cung cấp của hệ thống điện. Năm 2008, theo kế hoạch đã xây dựng từ cuối năm 2007 thì dự kiến toàn hệ thống sẽ phát 80 tỉ kWh (tăng 15,82% so với 2007). Trong đó, điện do EVN sản xuất và mua từ các nhà máy bên ngoài là 77,2 tỉ kWh, điện thương phẩm là 68,1 tỉ kWh.

Riêng trong các tháng mùa khô (từ 1.1 đến 31.5.2008), EVN dự kiến sản lượng điện là 31,7 tỉ kWh, tương đương tốc độ tăng trưởng 18,11% cho cả giai đoạn mùa khô 2008. Để đáp ứng lượng điện tăng thêm, EVN dự kiến huy động từ các nhà máy mới như Nhiệt điện (NĐ) Cà Mau 1, Cà Mau 2, Nhơn Trạch 1; các nguồn mới của EVN như Uông Bí mở rộng 1 và thuỷ điện Tuyên Quang.

Trước khả năng điện bị cắt thường xuyên trong thời gian tới, nhiều người dân đang đổ xô đi mua đèn lưu điện.

Ngoài ra, EVN dự kiến sẽ mua thêm điện của Trung Quốc kết hợp với các biện pháp tiết kiệm điện được đặt ở mức cao 1,5-2% (tương đương với mức tiết giảm 1,02 tỉ kWh) thì vấn đề cung cấp điện mùa khô và cả năm 2008 sẽ nằm trong tầm kiểm soát.

Tuy nhiên, tình hình cung ứng điện sau 3 tháng đầu năm đã không như hoạch định của EVN. Theo EVN cho biết thì tình hình vận hành các nguồn điện thực tế thấp xa so với dự liệu. NĐ Cà Mau 1 (750MW) chỉ cung cấp được khoảng 42% sản lượng. NĐ Uông Bí mở rộng (300MW) vẫn loay hoay chưa huy động đủ công suất thiết kế. Sự cố tổ máy số 1 TĐ Tuyên Quang khiến phải dừng máy từ ngày 5.2 đến ngày 14.3.

Đáng chú ý, 2 nguồn phát này do chính EVN làm chủ đầu tư. Bên cạnh đó, EVN cũng không ngớt phàn nàn về nguồn khí Nam Côn Sơn cung cấp không ổn định làm giảm sản lượng của các tổ máy turbin khí; NĐ Cà Mau 2 và Nhơn Trạch 1 khó có thể vận hành trước thời điểm cuối mùa khô (tháng 5.2008). Trong 3 tháng qua, để đáp ứng nhu cầu phụ tải, EVN đã buộc phải huy động hầu hết các nguồn điện mua ngoài với giá thành cao như Hiệp Phước, Amata, Formusa, Cà Mau... và các nguồn turbin khí chạy dầu với giá thành sản xuất trên 4.600đ/kWh.

Tình hình sẽ còn đặc biệt gay gắt vào các tháng cao điểm mùa khô tại miền Bắc, khi sản lượng điện dự kiến tại đây tăng lên đến 83 triệu kWh/ngày trong tháng 5 và việc thiếu điện trên diện rộng được EVN cảnh báo sẽ tiếp diễn.

Cái lý của ngành điện

Ông Phạm Lê Thanh - TGĐ EVN - khẳng định, mặc dù thiếu điện, nhưng EVN sẽ cố gắng đảm bảo tối đa các nhu cầu thiết yếu và điện cho khu vực sản xuất vẫn sẽ được đảm bảo để không ảnh hưởng tới tốc độ tăng trưởng kinh tế và thu hút đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, thực tế cũng diễn ra ngoài sức cảnh báo của EVN, bởi trong bối cảnh nền kinh tế tăng trưởng ở mức cao thì điện phải đi trước một bước.

Cái lý của EVN là trong khi GDP 3 tháng đầu năm chỉ tăng ở mức 7,4% thì điện thương phẩm vẫn tăng bình quân lên tới 19,09%, trong đó riêng điện cho sản xuất công nghiệp tăng tới 20,95% là quá cao. "Điều này đang thấy một nền sản xuất dựa trên công nghệ bẩn, tiêu tốn điện năng và không hiệu quả" - ông Thanh nói.

Trong khi đó, chưa nói đến việc chậm trễ dường như kinh niên về tiến độ đối với các công trình nguồn điện, thì việc càng đầu tư, càng thiếu điện khiến nhiều người bắt đầu đặt dấu hỏi về hiệu quả đầu tư. Nếu chỉ một mình EVN cáng đáng thì sẽ không xuể mà phải xã hội hoá khâu phát điện, để nhiều nhà đầu tư ngoài EVN tham gia sản xuất điện.

Một chuyên gia trong ngành điện cho biết: Nhưng với cơ chế mua điện hiện tại, chỉ có mình EVN đứng ra đảm nhiệm khâu mua và bán đến hộ tiêu thụ, giá điện hạch toán trong nội bộ EVN chưa minh bạch, đầu ra lại không được điều chỉnh theo các biến động đầu vào thì nguy cơ thiếu điện là không tránh khỏi.
 
"Sẽ không nhà đầu tư nào đàm phán được giá điện hợp lý với chỉ một nhà phân phối luôn nắm đằng chuôi" - chuyên gia này nói.