Ỳ ạch vác bao gạo 50kg đặt lên xe người mua, thương lái Lê Thị Lùng (Châu Thành - Tiền Giang) hổn hển giải thích: "Gạo chạy" vì... vừa chạy vừa bán, vì lấn chiếm đường sá, công an, QLTT ở TPHCM phạt. "Gạo chạy" còn bởi mang gạo giá rẻ được bán khắp hang cùng ngõ hẻm, thương lái miền Tây cũng không ngờ dân Sài thành lại ùn ùn mua đông đến vậy. Trên thùng xe ôtô, người chị của Lùng lanh lảnh chào mời: "Các bác ăn cơm thử trước, mua gạo sau, hổng ngon hổng lấy tiền"...

"Độc chiêu" tiếp thị gạo...

Xe tải do chị Lê Thị Lùng thuê từ miền Tây lên đứng ngay lề đường Kha Vạn Cân (phường Hiệp Bình Chánh, Q. Thủ Đức - TPHCM). Trên xe gạo chất đầy, gạo được bán theo bao 25kg hoặc 50kg. 

Ở một góc thùng xe phần đuôi, một nồi cơm do chị gái Lùng là Lê Thị Liên nấu từ chính loại gạo đang rao bán để khách thử hàng trước khi mua gạo. Tiếng chị Liên lanh lảnh: "Các bác, các bà, các cô cứ ăn thử cơm trước, thấy được thì mua gạo giúp con. Hổng ngon hổng lấy tiền!".

Có lẽ, chưa bao giờ, dân Sài Gòn lại chứng kiến cảnh tiếp thị bán gạo "độc chiêu" đến thế. Dù các nắm cơm được đựng trong túi nylon, người đi đường vẫn chen nhau nếm thử, khiến nồi cơm góc xe hết veo chỉ sau hơn 1 tiếng đồng hồ. Chị Liên phải hối người nhà nấu thêm để tiếp thị bán gạo.

"Gạo chạy" thương lái mua tại các cơ sở, nhà máy xay xát giá khoảng 5.000đồng/kg, lên TPHCM bán khoảng 5.200-6.000 đồng/kg, trừ hết chi phí xe cộ,  thì "dù có huề vốn, cũng còn thu lại tiền, chứ không thì đổ gạo đi đâu?" - thương lái Hứa Phước Thành nói. Giá này, ở TPHCM, vẫn thấp hơn so với nhiều loại gạo rẻ nhất trên thị trường.

Rẻ bởi theo thương lái, "gạo chạy" chủ yếu là giống lúa IR 50404, bị bạc bụng và xuống cấp nhanh trong quá trình bảo quản. Loại gạo này, trước chỉ để sản xuất gạo 25% tấm cho xuất khẩu. Những tháng qua, không xuất khẩu được, gạo tồn ứ, trong khi vụ đông xuân 2008-2009 đang cận kề, nông dân "khóc ròng", các DN, nhà máy xay xát, thương lái cũng... "méo mặt".

Chóp chép nếm thử vài hạt cơm, ông Nguyễn Văn UÁt (69 tuổi- phường Hiệp Bình Chánh, Q.Thủ Đức) gật gù: "Hổng thơm, hổng dẻo bằng mấy loại gạo hay ăn, nhưng mà cũng thấy bùi, ăn được!". Ông Út móc ngay 300.000 đồng mua 1 bao 50kg. Đang xem tivi, nghe con báo có gạo giá rẻ, đang bán ở góc đường gần nhà, dù nhà vẫn còn gạo ngon, anh Lê Duy (phường Linh Trung, Q.Thủ Đức) vẫn hối hả chạy ra, và khấp khểnh chở về bao 25kg. Cũng 1 loại gạo, nhưng ở đây, thương lái chỉ bán 5.500đồng/kg, rẻ hơn chỗ Hiệp Bình Chánh. 

Ở khu vực Linh Trung có nhiều công nhân trọ cũng góp tiền, mua gạo về dự trữ ăn dần "Tụi em ăn gạo rẻ nhất bán ở các vựa gạo đây cũng 7.000 đồng/kg. Bây giờ có người bán có 5.500 đồng, tiết kiệm được thêm mớ rau, miếng đậu hủ anh ơi. Tội gì không mua". Vừa khệ nệ cùng 2 người bạn trọ chung phòng chất bao gạo 25kg lên xe đạp, công nhân Trần Thị Hương (công nhân Khu chế xuất Linh Trung) thật thà nói với chúng tôi.

Vừa bán vừa.... chạy cũng "cháy hàng"

Vừa mới đặt ịch bao gạo 50kg lên xe cho khách, chưa kịp lấy tiền,  Lê Văn Nam (huyện Cái Bè - Tiền Giang) đã te tái chạy về đóng cửa thùng xe để chuẩn bị... "zọt". Bởi người em đứng canh chừng cách đó khoảng 1km "alô" hình như có CA và QLTT đang đi tới. Nhưng khách mua đông quá, xúm quanh ôtô, chưa kịp hé ra chỗ trống để "zọt" thì chiếc xe chở đội trật tự đô thị đã chạy tới. Một cán bộ QLTT nhảy xuống, yêu cầu đi nơi khác, không được buôn bán trên đường rầm rĩ như vậy. Chỉ thế thôi!

Nam thở phào nói với tôi: "Tụi em không thể kiếm cái chỗ nào trong chợ được, bí quá mới...đứng đường bán nhanh, rút gọn vầy à. Nên cứ thấy mấy anh CA, QLTT là lo... chạy!  Tụi em giỡn nhau gọi là "gạo chạy" tức là vừa chạy vừa bán là vậy đó anh!".

Thực ra, lâu nay, dân TPHCM  quen với loại gạo hạng "sang" với giá từ 9.000-17.000đồng/kg như nàng thơm chợ Đào, thơm Nhật, sori... Nên không thương lái nào nghĩ dân Sài thành lại thèm ăn loại gạo cấp thấp này. Trong thế đường cùng tình cảnh tồn ứ gạo, các chủ vựa, chủ cơ sở mới xay xát thử đem lên Sài Gòn bán xem sao. Dè đâu dân đi mua "gạo chạy" cứ như đi... trẩy hội. Thế là thương lái nhảy vào cuộc, với nhiều "độc chiêu" tiếp thị, thậm chí có người còn thuê cả ôtô biển số TPHCM (để đỡ bị chú ý) mang gạo lên bán.

Một thực tế lâu nay, hạt gạo khi đến được tay người ăn, phải qua ít nhất "4 trung gian": Nông dân bán lúa cho các ghe thu gom; ghe thu gom bán lại cho các nhà máy hoặc doanh nghiệp; nhà máy xay xát xong bán lại cho hàng xáo (hoặc chuyển cho các đại lý cấp 1); sau đó được chuyển đến các chợ, các cửa hàng bán lẻ rồi mới đến tay người tiêu dùng. Mỗi lần qua "trung gian" như vậy phải đội giá lên ít nhất 300 đồng/kg; riêng những người bán lẻ có thể kê giá đến 1.000 đồng/kg...

Vì vậy cũng một loại "gạo chạy" nên trên, trong vựa gạo Sài Gòn, giá tới 7.000đồng/kg, trong khi thương lái  bán trực tiếp đến tay người mua, rẻ hơn từ 1.000-1.500 đồng, tất yếu các chủ vựa gạo Sài Gòn phải ganh tỵ nhưng cũng đành ngậm ngùi nhìn "kẻ khác" "cháy hàng" thôi!

Chỉ trong vòng buổi sáng, tại góc đường Kha Vạn Cân thuộc phường Hiệp Bình Chánh, thương lái Hứa Phước Thành (huyện Châu Thành - Tiền Giang) đã bán xong 1 xe ôtô gạo 7 tấn. Thành bán ở đây được 3 ngày nay, 1 ngày bán ít cũng 2 ôtô gạo như vậy.

Không riêng Thủ Đức, các tuyến đường ở Q.Gò Vấp, khu vực giáp ranh Q.12 và xã Trung Chánh (huyện Hóc Môn), xuất hiện hàng chục điểm bán "gạo chạy" của những người buôn gạo từ Long An, Tiền Giang... Tóm lại, cứ chỗ nào trống là có ngay một xe tải nhỏ với hàng chục bao gạo kèm theo bảng giá giới thiệu cho người qua đường.

Những trở trăn...

Từ hiện tượng trên, chúng tôi chợt nhớ lại, khoảng giữa tháng 10.2008, đã có hội nghị bàn giải pháp tiêu thụ lúa gạo cho dân, với sự tham dự của rất nhiều chuyên gia lúa gạo. Hội nghị đã chỉ ra sự u ám cho tương lai xuất khẩu lúa gạo ở 2 tháng cuối năm và thậm chí lo ngại sẽ còn tiếp diễn sang năm 2009...

Trong khi đó lượng gạo tồn trong kho các DN hiện còn tới quá lớn, chưa kể một lượng lớn ngoài kho chưa thống kê hết, chủ yếu loại gạo giống IR 50404. Từ đó, kiến nghị của những người tham mưu, trong vấn đề thị trường tiêu thụ, chủ yếu chú trọng tìm kiếm khách hàng nước ngoài và các giải pháp về tài chính như dãn nợ, hỗ trợ lãi suất...

Không ai phủ nhận những tích cực của kiến nghị này. Tuy nhiên ở thị trường trong nước, với hiện tượng thương lái khai thông loại gạo cấp thấp như trên, hiện tượng lúa Campuchia tràn vào Việt Nam, gạo Thái, Nhật "chui" vào từng bữa ăn của người dân, có lẽ, ngành chức năng rất cần suy nghĩ lại, khi bỏ quên thị trường nội địa. Và nhà quản lý, cũng phải xem lại việc quản lý quy hoạch nông nghiệp, khi để sự bùng nổ dẫn tới tồn đọng loại gạo cấp thấp giống IR 50404.

>> Xin nhận một phần trách nhiệm về tham mưu xuất khẩu gạo
>> Lúa ngoại "hại" lúa nội?