- Thưa GS, nền giáo dục - đào tạo (GDĐT) của chúng ta được coi là tụt hậu. Trước mắt chúng ta cần đổi mới hoặc làm lại ở khâu nào thì có thể mau chóng hội nhập?

- Những vấn đề này đã được đề cập trong bản kiến nghị về chấn hưng, hiện đại hoá giáo dục mà năm 2004 một nhóm nhà khoa học, giáo dục, văn hoá trong nước và người Việt ở nước ngoài đã gửi lên T.Ư Đảng và Chính phủ. Tuy đã ba năm rồi, bản kiến nghị ấy đến nay cơ bản vẫn chưa lạc hậu.

Vừa rồi, nhân năm học mới, Đại tướng Võ Nguyên Giáp có một bài phát biểu quan trọng về "Đổi mới có tính cách mạng nền giáo dục và đào tạo của nước nhà". Hiếm khi chúng ta được nghe những lời chân tình, tha thiết, và đầy ưu tư trăn trở đối với giáo dục của một nhà cách mạng kỳ cựu từ nhiều năm nay, tuy tuổi cao sức yếu, vẫn thường xuyên theo dõi công việc giáo dục và luôn mang nặng trong lòng khát vọng về một "Điện Biên Phủ trên mặt trận giáo dục" của đất nước. Mong sao bài phát biểu đó, với sức nặng uy tín của tác giả của nó, lần này sẽ được lắng nghe nghiêm túc hơn.

Từ lâu chấn hưng giáo dục đã là yêu cầu sống còn của đất nước trong thế giới toàn cầu hoá đang đi vào kinh tế tri thức. Điều gì đang cản trở chúng ta trong việc chấn hưng đó? Tôi nghĩ cần nhìn thẳng vào sự thật là công cuộc chấn hưng giáo dục muốn thành công phải song hành với cuộc chiến chống tham nhũng. Chừng nào tham nhũng còn hoành hành chưa có dấu hiệu thuyên giảm thì chấn hưng giáo dục còn khó khăn. Thực tế cho thấy chống tham nhũng cực kỳ gian nan, cho nên chấn hưng giáo dục cũng sẽ không dễ dàng.

- GS có thể nói rõ hơn chấn hưng giáo dục phụ thuộc vào cuộc chiến chống tham nhũng như thế nào ?

- Để chấn hưng giáo dục đáp ứng các yêu cầu phát triển của đất nước, rất cần những khoản đầu tư lớn. Với khả năng tài chính hiện tại của chúng ta, những khoản đầu tư ấy ước tính có lẽ không vượt quá một nửa số tiền thất thoát do lãng phí, quan liêu và nhất là tham nhũng gây ra mà một phần rất nhỏ vừa được Kiểm toán Nhà nước phanh phui qua hai đợt kiểm toán.

Thành thử "các quan tham" của chúng ta đã vô tình (!) cướp mất cả những cơ hội học tập khiêm tốn nhất của nhiều con em và cản trở mọi ý đồ, kế hoạch chấn hưng giáo dục như đã được nhiều bậc thức giả kêu gọi không mệt mỏi từ bao năm nay.

Trong môi trường quản lý bị "ô nhiễm nặng nề" làm sao ngành giáo dục có thể trong sạch được, làm sao nó không tha hoá, xuống cấp với chính mình, chưa nói với các chuẩn mực chung trên thế giới?

Nói ra thì tủi hổ nhưng thật tình ít có nhà giáo, nhà khoa học đích thực nào cảm thấy tự hào với nền giáo dục hay khoa học Việt Nam. Song cũng xin đừng vì thực trạng nhiễu nhương trong xã hội mà quên đi vai trò tiên phong của giáo dục trong việc khai dân trí, chấn dân khí như nhà chí sĩ Phan Chu Trinh đã sáng suốt chủ trương ngay đầu thế kỷ trước.

Tất nhiên rất khó khăn, vì ngay trong quản lý tài chính có biết bao quy định, chế độ tài chính, có thể nói rất vớ vẩn bậy bạ, chỉ tạo điều kiện cho tham nhũng và dối trá phát triển, nhưng ngành giáo dục phải theo. Song điều đó không làm giảm trách nhiệm của ngành giáo dục đối với tình hình quản lý yếu kém của mình.

Xin hãy phân tích cho kỹ, làm một cuộc tổng kiểm toán nội bộ, soát xét lại có bao nhiêu hình thức, chế độ, quy định, tổ chức nhiêu khê của riêng ngành đã khiến hiệu quả sử dụng đồng tiền Nhà nước đầu tư cho giáo dục quá thấp?

Tại sao trong khi ở nhiều nơi trên thế giới (ngay như Malaysia) học sinh đi học không phải trả học phí, còn được cấp sách giáo khoa, thậm chí có nước cấp cả tiền quần áo, tiền ăn trưa, và tiền xe đi lại (nếu ở xa trường), thì ở ta Bộ GDĐT thu lãi riêng về sách giáo khoa hàng năm cũng đã hàng trăm tỉ đồng.
 
Tại sao Bộ GDĐT có cả một viện với biên chế hàng trăm thầy cô giáo được coi là giỏi (trước đây 500, gần đây nghe nói đã giảm còn... vài trăm) và một kinh phí "nghiên cứu giáo dục" rất lớn, tiêu tốn biết bao tiền của mà đã hai chục năm trời chương trình và sách giáo khoa chưa bao giờ ổn?

Tại sao, theo số liệu thống kê, tiền ngân sách và đóng góp của dân hoàn toàn đủ để trả lương đàng hoàng cho giáo viên các cấp, mà thực tế lương không đủ sống, giáo viên phải đầu tắt mặt tối làm nhiều việc khác, có khi tự hạ phẩm chất, mới có đủ thu nhập bổ sung cho đồng lương còm?

Tại sao những hiện tượng tiêu cực, gian trá về giáo dục đã bị lên án từ mấy thập kỷ mà vẫn ngày càng phát triển, chỉ đến thời gian gần đây mới bước đầu được khắc phục, mà việc khắc phục đâu có tốn kém gì?
 
Tôi thiển nghĩ đó là những nghịch lý mà ngành giáo dục cần giải quyết rốt ráo để tìm nguồn kinh phí bổ sung trước khi yêu cầu tăng học phí. Chính phủ, Quốc hội cần thật sự ra tay quyết liệt chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu, để lành mạnh hoá xã hội, hỗ trợ mạnh mẽ cho công cuộc chấn hưng giáo dục, đổi mới giáo dục có tính cách mạng như mong mỏi của Đại tướng Võ Nguyên Giáp và tất cả những ai lo lắng đến tương lai Tổ quốc.