Điều đó cũng có nghĩa là, Lai Xá sẽ ghi thêm một dòng ký ức vào những trang nhật ký đổi thay của làng mình...
Vừa đi cấy, vừa làm thợ ảnh
Có lẽ không ai ở Lai Xá lại có những hiểu biết ngọn ngành về nghiệp ảnh như ông trưởng thôn Nguyễn Văn Thắng. Từ lời kể của ông làm một phép nhẩm tính, chúng tôi bỗng giật mình bởi nghề nhiếp ảnh có mặt trên mảnh đất Lai Xá này đã 126 năm rồi.
Năm 1892, ông tổ nghề Nguyễn Đình Khánh, sau một thời gian làm nghề, học nghề trong một hiệu ảnh Trung Quốc ngoài Hà Nội đã tự mình mở hiệu, lấy tên là hiệu Khánh Ký. Nhiều người bà con, xóm giềng được cụ kêu ra giúp việc. Nhu cầu chụp ảnh của giới thượng lưu Hà thành những năm tháng đó ngày một cao, nghiệp ảnh vào cầu phát đạt, số người làm giúp sau này có chút vốn liếng và tay nghề cũng xin ra mở hiệu riêng.
Cứ như thế, tới đận những năm 1930 - 1950, nghề nhiếp ảnh của Lai Xá đã vào thời hoàng kim với 70% dân số được xứng danh là những "nghệ sĩ chân đất". Điều đáng nói là, không chỉ những thợ chuyên nghiệp mà cả những người cày cấy cũng có thể đi làm thợ ảnh vào những lúc nông nhàn.
Người Lai Xá bám trụ nhiều trên mảnh đất kinh kỳ, thầm lặng và vô tình ghi lại những khoảnh khắc Hà thành lịch sử. Các thành phố lớn khác như Hải Phòng, Đà Nẵng, Lạng Sơn, rồi cả Sài Gòn, cũng có người Lai Xá hành nghề. Cái tên làng nhiếp ảnh ra đời từ đó! Có lẽ, chỉ duy nhất ở Lai Xá, người ta mới thấy có một trường làng dành riêng để dạy những tuyệt kỹ "chộp" những khoảnh khắc đời thường.
Những bức ảnh ký...
Đầu năm 2008, 130 bức ảnh được lựa chọn từ 2.500 bức ảnh do chính người Lai Xá chụp đã được bày trong triển lãm "Từ làng tới phố: ảnh ký của người Lai Xá" tại Bảo tàng Dân tộc học VN ở Hà Nội. Đó là những trang nhật ký của Lai Xá theo dòng lịch sử mà cho tới giờ, ông trưởng thôn Nguyễn Văn Thắng vẫn còn thấy đắng ngắt.
Ông nhắc lại những con số: "Từ năm 2001 đến nay, hơn 60ha trong tổng số 94ha ruộng của làng bị lấy đi để làm khu công nghiệp, đường 32, nhà tái định cư, nhà chung cư, đô thị liền kề. Làng có khoảng 4.000 dân, nay thêm gần 2.000 sinh viên, công nhân đến ở trọ. Đô thị hoá đấy, chóng mặt chưa?".
Lai Xá vốn là một làng Việt cổ kính với những cây đa, giếng nước, sân đình trầm tư toả bóng làm chứng nhân lịch sử. Nhưng những bức ảnh do chính các "nghệ sĩ chân đất" Lai Xá lên hình thì lại ghi nhận về những đổi thay phía sau cổng làng, nhanh đến vượt quá mong đợi của người dân. Nhanh đến buồn lòng!
Là một cựu binh thường vác máy hành nghề, có những khi đứng trước một căn nhà cổ hàng trăm năm tuổi, ông Thắng không biết chụp thế nào cho đẹp, bởi nó đã bị "phanh" ra thành 5-7 miếng chia cho các thế hệ sau. Nhiều nếp ngói hài rêu phong tuyệt đã mất đi cho 3-4 nhà ống ngoi lên. Nếp sống của người dân giờ cũng khác nhiều.
Cho tới hôm nay, khi hàng ngàn làng Việt nữa của Hà Tây đã được định danh trên bản đồ thủ đô Hà Nội, người Lai Xá tự hào lắm. Người Lai Xá kỳ vọng sẽ được ghi lại những đổi thay của làng khi đã thành một phần của thủ đô. Ghi lại để còn chép thêm vào những trang ký ức của làng!