Tin mới nhận:  
Đăng ký tin thư
  Email của bạn
  
  
Quảng cáo
Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt
Khen đểu: Ngày xưa có thế?
Lao Động Cuối tuần số 15 Ngày 13/04/2008 Cập nhật: 3:23 AM, 13/04/2008
(LĐCT) - Sau trận Sông Lam Nghệ An - Hoàng Anh Gia Lai 25.2.2008, tiền đạo C. V đã lên mặt báo tố cáo trọng tài Q. H đã có lời lẽ khiếm nhã, gây ức chế cho cầu thủ. Các vị trọng tài lại cho rằng, chính anh chàng C.V đã cố tình trêu ngươi họ trước, khi buông ra một lời "khen đểu": "Anh bắt hay lắm đó!".

Tức khí, trọng tài cũng đốp lại bằng một phát ngôn "hẹn đểu": "Mày với tao sẽ còn gặp nhau nhiều đấy!". Chính từ đây mà mọi chuyện trở nên phức tạp, rắc rối.

Nếu cứ tường minh "án tại ngôn từ" mà xét, hai câu nói trên chẳng có gì ghê gớm cả. Thậm chí nếu ghi ra giấy, ta đọc thấy rất bình thường. Cái đáng nói ở đây là bối cảnh và thái độ phát ngôn. Bởi bất luận một lời chào, lời mời, lời khen ngợi... nào đó (vốn được coi là có nghĩa tích cực) sẽ mang một hàm ý ngược lại (trêu tức, xỏ xiên) nếu người nói phát âm với ngữ điệu bất bình thường (mỉa mai, nói kháy, chì chiết).

Hãy coi chừng, chính từ sự phá ngưỡng này lại thành xuất phát điểm làm cho sự tình thêm phức tạp. Ta từng biết, một lời "khen đểu", một lời "cám ơn đểu", thậm chí một cái "nhìn đểu" cũng có thể châm ngòi cho một cuộc ẩu đả, có khi đổ máu, gây án mạng như chơi.

Điều lạ là từ đểu ban đầu hoàn toàn không hề mang nghĩa xấu. Ngày xưa, đểu vốn là "người làm nghề phu gánh thuê" (Việt Nam tự điển, Hội Khai Trí Tiến Đức, 1931, tr.178). Đồ đểu, dân đểu một lời rủa, một từ rất xấu, lúc đầu cũng đơn thuần chỉ "hội gánh thuê" (gánh nước, gánh gạo, gánh hàng ra chợ...).

Ngay cả tổ hợp "đểu cáng" (hiện tại đang được dùng với hàm nghĩa chỉ hạng người "xỏ xiên, lừa đảo, bất chấp đạo lý, rất kém về nhân cách" ngày xưa cũng chưa được coi là xấu. Bởi "cáng" vốn là "cái võng có mui, dùng để đi đường trường" (sđd, tr.70). Người ốm đau, sản phụ, người già hay quan to có việc đi đâu đều phải nằm cáng. Muốn thế phải có hai phu khiêng cáng. Họ được coi là "đồng nghiệp" của đểu (phu gánh). Khi có việc gấp, người ta thường bảo, chẳng hạn:  "Ra gọi ngay cho hai cáng, một đểu đi nhà thương!".

Có lẽ, do bản chất công việc chủ yếu của những người này là lao động nặng nhọc, thiên về cơ bắp nên cả dân đểu và dân cáng đều thuộc hạng ít học, cục cằn, đối xử thô lỗ,... và từ đó có không ít người biến chất, tư cách không ra gì. Đặc điểm đó gây ấn tượng không tốt với mọi người và dần dần nó nhập vào kho từ vựng tiếng Việt với nét nghĩa của một tính từ mang nghĩa xấu.

"Đừng chơi với dân đểu", "Đừng làm bạn với bọn cáng nhé!", "Bọn đểu cáng có khác, chuyên lừa đảo"...  Dân gian nói với nhau như vậy và nhập chung hai đối tượng này thành một bọn: đểu cáng. Chính nghề nghiệp đã ảnh hưởng tới hành vi lối ứng xử của họ. Và cũng từ những hành vi phổ biến ấy đã hình thành nên một nét trội chỉ tư cách không hay của họ, cũng giống như những trẻ con lêu lổng vô gia cư, ngày xưa được người ta thuê trèo cây hái quả (me và sấu), sau bị gọi là bọn "trèo me trèo sấu", vốn hàm nghĩa ám chỉ chẳng đẹp gì.

Đểu, bắt đầu từ một nghề, sau trở thành một từ khá thông dụng nằm trong trường nghĩa xấu: hàng đểu, xe đểu, rượu đểu, thuốc đểu, sách đểu... - đó là những "đểu" hiện hữu, mục sở thị, tức là nhìn thấy được. Còn xin đểu, nịnh đểu, hay khen đểu như đã nói ở trên lại thuộc phạm vi của lời nói. Đó là một cách ứng xử văn hoá ngôn từ  rất nên thận trọng trong cuộc sống.

PGS.TS Phạm Văn Tình

Quảng cáo
 
Tòa soạn | Lịch sử | Thỏa thuận sử dụng | Trợ giúp | Sitemap | Liên hệ
© 2006 Báo Lao Động - Cơ quan của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam. All rights reserved.
Giấy phép số: 221/GP-BVHTT • Tổng Biên tập: VƯƠNG VĂN VIỆT • Phó Tổng Biên tập: Tô Quang Phán - Vũ Mạnh Cường
Địa chỉ: 15/167 Tây Sơn - Đống Đa - Hà Nội • ĐT: 04-5330304 - 5330305 • Fax: 04-5370141 Email: webmaster@laodong.com.vn
Báo mới - Tổng hợp tin tức tự động