Chúng tôi bắt đầu đi vào vùng đất đang khát cháy, một nửa huyện bạc phếch những đá và đất. Qua Trung Thu, Lao Xả Phình, Tả Phìn, Tả Sìn Thàng, Tủa Thàng, Sín Chải đâu đâu cũng gặp những đoàn người đi lấy nước. 

Bản đầu tiên ở xã Trung Thu có cái tên rất khó đọc là Nhè Xua Háng. điều khiến chúng tôi dừng lại ở đây là cảnh chờ lấy nước: 4 người phụ nữ Mông kiên nhẫn ngồi chờ nước chảy ri rỉ ra từ cái vòi chạy thẳng vào can với lưu lượng 30 phút một can 20 lít. Những người phụ nữ dường như quên đi thời gian, họ kiên nhẫn tước sợi lanh, thêu, cho con bú.

Tôi nhẩm tính cả bản có 37 hộ dân với gần 200 con người, nếu lấy cả đêm cũng chỉ được không quá 50 can nước, ấy là chưa kể đến gần 100 con trâu bò và ngựa cùng đàn lợn. Trâu bò và ngựa mỗi con một ngày uống không thể ít hơn 1 can nước còn nếu muốn nó kéo cày thì phải 2 can, mùa này rơm cỏ đều khô trâu bò uống lắm lắm. Bản Nhè Xua Háng bây giờ nhà nào  nuôi nhiều trâu bò ngựa thì phải vượt lên trung tâm xã cách đó 5km, thậm chí quay về Sín Phình cách bản gần 10km lấy nước.

Rời Nhè Xua Háng chúng tôi lên đường đến bản trung tâm xã Trung Thu, bản này có nguồn nước khá dồi dào mỗi ngày cái vòi nước ấy chảy ra được chừng 8m3 nước, nó cấp cho hơn 200 người dân của bản cùng với gần 200 giáo viên và học sinh trong xã và còn dân các bản lân cận đến cõng nước về. Gặp y sĩ xã Đặng Đình Công, anh cho biết xã có 504 cháu dưới 5 tuổi thì có hơn 200 cháu suy dinh dưỡng, nước nhiễm vôi nặng, mấy tháng trời mùa khô đằng đẵng, rau không có, người dân độc chỉ ăn mèn mén với nước lã, không suy dinh dưỡng làm sao được.

Đến xã Lao Xả Phình thì cũng vẫn vậy,  vẫn cảnh xếp hàng lấy nước cả đêm của người Mông, người Xả Phang trong xã. Lao Xả Phình vốn nổi tiếng về những hố giữ nước, trước mùa mưa người dân ở đây đào hố, lèn đất thật chặt giữ nước dùng quanh năm, năm nay những hố giữ nước này trở lên bất lực, hầu như không cái nào còn nước, vài ba cái còn lấp xấp nước ở đáy hố...

Biết tôi muốn tìm hiểu tình hình thiếu nước của xã, ông Vừ A Lử - bí thư Đảng uỷ xã Sín Chải - nhiệt tình đưa tôi đến ngay bản Chế Cu Nhe, một trong hai bản khó về nước nhất của xã. Vượt qua 12km đường núi gập ghềnh, chúng tôi đến được cái bản có tên rất lạ: bản cháy hết, ông Lử bảo: Bản này phải đi 12km để lấy nước. Nhà nước vừa hoàn thành công trình nước nông thôn ở đây với bể chứa tới hơn 20m3 nước nhưng ông bí thư xã bảo, cũng chỉ được mùa mưa thôi chứ đến mùa khô thì chịu, ở đây hết mưa là hết nước. Tất cả các công trình nước ở 12 bản trong xã đều đã hết nước nguồn.

Sau 3 ngày đi thực tế qua 4 xã phía bắc huyện Tủa Chùa, tôi trở về huyện gặp lại Phó Chủ tịch huyện Sùng A Trường, ông cho biết đến thời điểm này (5.4.2007 ) toàn huyện có 30.000 người chiếm 2/3 dân số của huyện bị thiếu nước dùng, ngay khu thị trấn huyện cũng có đến 1/2 số hộ phải mua nước từ các xe công nông chở đến bán với giá 30.000/m3. Mọi năm đến thời điểm này ngô Xuân Hè phải gieo được 50%, năm nay hơn 5.000ha ngô dự kiến, chưa gieo được cây nào. 

2. Một gia đình ở bản Nhè Xua Háng đi lấy nước.

3. Cảnh chờ lấy nước ở xã Lao Xả Phình.

4. Cảnh lấy nước buổi sáng ở bể nước xã Trung Thu.

5. Cảnh chờ lấy nước ở bản Nhè Xua Háng (xã Trung Thu).