Dáng người thấp nhỏ, ông tỏ ra nhanh nhẹn, hoạt bát so với tuổi 78 của mình. Bao năm mang trong mình nhiều bệnh tật hiểm nghèo, 5 lần đi cấp cứu tim, 11 cấp cứu đau dạ dày, rồi bệnh phổi, khớp, nhưng gần 20 năm nay ông đã lập ra một thư viện và hoạt động hết mình vì nó để phục vụ bạn đọc trong thôn xóm miễn phí.
"Ông Thăng thư viện"
Đó là cái tên thân mật của người dân thôn Đoàn Đào mỗi khi nhắc đến ông. Khi chúng tôi tìm đến nhà thì cũng là lúc nhiều em học sinh ở thôn vừa tan trường về, nhộn nhịp rủ nhau đến thư viện của ông Thăng để tìm đọc sách báo.
Em Bùi Thị Ngọc - học sinh lớp 11C, Trường THPT Phù Cừ - cho biết: "Ngày nào tan học xong, em và mấy bạn trong lớp đều đến đây để xem báo và mượn sách về nhà. Ở đây có nhiều sách hay lắm, như tiểu thuyết văn học, sách về Bác Hồ, kiến thức dành cho tuổi trẻ...".
Trưởng thôn Nguyễn Văn Dinh trầm trồ: "Bà con trong thôn biết ơn ông Thăng nhiều, nhờ thư viện của ông, người dân được mở mang kiến thức, trẻ em không bị cuốn vào các trò chơi điện tử...".
Năm 1982, sau hơn 30 năm phục vụ trong quân ngũ, ông Thăng về hưu. Sống giữa quê hương sau nhiều năm xa cách mà ông lại cảm thấy buồn. Vốn là người ham đọc sách báo, song quê nghèo biết tìm đâu ra chỗ nào có sách để đọc. Nhìn người dân thôn quê quanh năm chỉ biết mỗi việc ruộng đồng, trẻ nhỏ trong làng cũng chỉ biết ra đầm, ra bãi chơi nghịch. Làm thế nào để dân trí nâng lên, có như thế cuộc sống khó khăn bao đời nay mới có thể thay đổi. Điều đó đã làm ông trăn trở rất nhiều.
"Tôi nhớ khi ra quân, mình có mang về một balô gần trăm quyển sách, ý định thành lập một phòng đọc để phục vụ bạn đọc trong thôn được manh nha. Nhưng cũng chỉ ấp ủ thế thôi, chứ điều kiện lúc đó chưa cho phép nên chưa thể làm được" - ông Thăng cho biết.
Năm 1990, Chi hội Cựu chiến binh thôn được thành lập, lại chọn ngay nhà ông để làm nơi sinh hoạt hằng tháng. Nhân sự kiện đó, ông Thăng đem cái ý định đã ấp ủ từ bấy lâu nay ra bàn với vợ.
Bà Nguyễn Thị Kim Oanh - vợ ông, vốn là giáo viên Trường cấp II Đoàn Đào đã nghỉ hưu, vừa nghe thấy đã giãy nảy không chịu. "Không chỉ tôi, mà cả ba đứa con cũng phản đối. Ông ấy mang bao nhiêu bệnh tật trong người ở không còn khổ, sức đâu mà đi "vác tù và" - bà Oanh kể lại. Thấy ông kiên quyết, có người họ hàng còn khuyên, muốn làm công đức cứ ra chùa cho thanh thản, khỏi vướng bận cho người nhà. "Tôi thì nghĩ, đời thực, việc thực cứ tốt thì làm, đơn giản là nó mang ích lợi cho nhiều người" - ông Thăng nói.
Ông lên xã xin thành lập phòng đọc. Tự mình đi xin gỗ đóng bàn ghế đủ cho 50 người ngồi. Rồi 3 gian nhà xây hơn 30m2, gia đình vẫn ở, chuyển sang làm phòng đọc. Vợ con ông phải dọn hẳn xuống gian nhà ngang khá khiêm tốn để ở.
Nếu giúp, xin cứ cho tôi sách báo
Với số lượng ban đầu chỉ có chừng 100 cuốn sách, độc giả xem đi xem lại đến nhàu nát. Đã là thư viện, phải có nhiều sách báo để mọi người cùng đọc, hàng tháng ông lại ra Hà Nội tìm đến các hiệu sách cũ mua về để bổ sung thêm. Rồi lại biên thư gửi cho bạn bè khắp nơi để xin thêm sách báo.
Cảm kích trước tấm lòng của một người vì quê hương nên không chỉ có bạn bè, nhiều người con của quê hương ra ngoài làm ăn có điều kiện cũng gửi sách về biếu. Cứ thế, tiếng lành đồn xa, lượng sách báo các nơi gửi về tặng ngày thêm nhiều. Tháng 3.2005, thư viện tỉnh Hưng Yên xuống thăm và ký cho mượn luân chuyển sách 3 tháng 1 lần, mỗi lần 1.200 cuốn.
Tháng 8.2008, Thư viện Quốc gia cũng gửi tặng 200 cuốn. UBND xã Đoàn Đào cũng đặt mua báo dài hạn cung cấp cho. Giờ thì thư viện của ông Thăng tiếng tăm đã nổi như cồn, với 7.438 cuốn sách và 59 loại báo. Trong đó có cuốn sách quý như Lịch sử Việt Nam, Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, cùng với nhiều sách pháp luật, khoa học kỹ thuật khác... phục vụ gần 15.000 lượt người đọc miễn phí.
Hàng tuần, trên loa phát thanh thôn đều dành chương trình giới thiệu sách, biểu dương những người đọc chăm, người biết áp dụng kiến thức vào cuộc sống... Sở Y tế Hưng Yên mỗi lần đến xã thực hiện các chiến dịch tuyên truyền giáo dục sức khoẻ đều chọn thư viện ông Thăng làm cơ sở.
Gần 20 năm, thư viện ông Thăng vẫn giữ nếp thời gian hoạt động không có gì thay đổi. Từ 14 -18h mỗi ngày, kể cả chủ nhật, ngày lễ, tết vẫn mở cửa. Ngoài đọc tại chỗ, độc giả còn được mượn sách, báo, tạp chí mang về nhà cho gia đình cùng đọc. Người trong xã được mượn thời gian 1 tuần, người ngoài xã 2 tuần. Tự mình ghi vào sổ theo dõi, không phải mất lệ phí, hay tiền đặt cọc.
Tôi hỏi không mấy tin tưởng, làm như thế có người không trả, mất sách báo thì sao, ông cười bảo: "Đúng là cũng có người thế này, thế khác. Nhưng độc giả của tôi chủ yếu là các cháu học sinh lấy đâu ra tiền và giấy tờ để đặt cọc. Ơ đây chỉ có thể giúp độc giả nhận thức, tri thức là tài sản chung, mọi người đến đọc, mượn phải có trách nhiệm giữ gìn".
Lúc tôi đứng nhìn lên, thấy trên tường nhà cũng có treo nội quy đàng hoàng, góc phải cửa ra vào còn có cả biển chỉ dẫn chỗ đi vệ sinh. Thậm chí ngoài sân còn đặt cả bàn uống nước, với hai bình nước được đun đầy ắp. Ông bảo, những bình nước kia là nhờ có bà xã hằng ngày phục vụ. Có lẽ, chỉ có ở thư viện ông Thăng, độc giả mới được phục vụ chu đáo đến thế.
Những cống hiến của ông đã được Nhà nước ghi nhận, qua 3 giấy khen cấp huyện, 2 bằng khen cấp tỉnh, 1 Huân chương Vì sự nghiệp văn hoá do Bộ Văn hoá - Thông tin (cũ) trao tặng.
Ông Nguyễn Đức Nhận - Phó Chủ tịch UBND xã Đoàn Đào - nói: "Lần nào được tiền khen thưởng, ông lại mang đi mua thêm sách bổ sung cho thư viện". Nhiều khi có các cấp lãnh đạo về thăm "gợi ý" xem ông có khó khăn gì sẽ giúp, ông đều trả lời thẳng thừng, hai vợ chồng lương hưu đã đủ sống, con cái đều đã yên phận. "Nếu ai giúp cứ cho tôi sách báo, bao nhiêu tôi cũng nhận" - ông nói.
Tôi hỏi ông, thư viện thì ngày càng lớn mạnh, độc giả trung bình cũng 30 người/ngày, người chủ nhiệm kiêm thủ thư lại nhiều bệnh tật, mà cứ hăng hái thế, có thành nỗi lo cho người thân không. Ông lại bảo, được làm việc có ích thấy người như khoẻ ra, nếu phải nghỉ dù một ngày, cũng nhớ không chịu được.
Chẳng thế mà hồi tháng 5.2008, sau những ngày phải đi điều trị ở Bệnh viện Quân y 108, lúc về nhà, dù thư viện đã mở cửa trở lại, nhưng độc giả ngại ông còn mệt nên chưa dám đến. Ông nằm buồn trong sự thiếu hụt, cảm xúc trong lòng trào ra qua những câu thơ: Chẳng thấy bạn đọc sách thăm/ Cây hoa khát nước chẳng đâm nụ chồi/ Lá buồn lác đác lại rơi/ Tiếng ve rên rỉ giữa trời tháng năm/ Đu đưa chiếc võng ông nằm/ Kẽo cà, kẽo kẹt nhớ mong bạn về.
Lo tìm người "kế nghiệp"
Tôi còn nhớ, thời gian trước đây về Thường Tín - Hà Nội viết bài, gặp ông Dương Văn Tân, 70 tuổi từng làm chủ nhiệm thư viện thôn Bình Vọng, ông nói: "Tôi thấy, nhiều nơi cũng có người tự đứng ra tổ chức làm thư viện phục vụ cho độc giả thôn xóm mình. Nhưng chỉ một người làm, khi người đó già yếu, thì thư viện cũng khó tồn tại. Các cụ già ở Bình Vọng đã áp dụng việc quản lý tập thể, nên thư viện ở đây đã qua 2 thời chủ nhiệm và được duy trì rất tốt". Tôi đem chuyện kể lại với ông Thăng, ông cười buồn và bảo: "Tôi đã nghĩ đến việc này, mấy năm nay đánh tiếng đến anh em cựu chiến binh, nhưng họ cũng chỉ hứa chung chung để động viên".
Lúc chia tay, ông tiết lộ căn bệnh mang trong người theo bác sĩ chỉ còn duy trì được khoảng 2 năm nữa. Song ông cũng cho hay, nhờ đọc báo mà biết, bệnh này cũng có thể duy trì cuộc sống là 4-5 năm nữa. Tôi mong như thế, thời gian đủ để ông hoàn tất ý nguyện tìm được người thay thế xứng đáng, để cho thư viện kia tiếp tục phục vụ miễn phí cho những người dân quê.