Lòng tin đã quay trở lại

Nền kinh tế đã có những tín hiệu hồi phục sau một năm tiếp tục vật lộn với khủng hoảng và suy thoái. Bất chấp những dự báo bi quan, tăng trưởng GDP đã đạt mức 5,32%, theo Tổng cục Thống kê, đã vượt mức 5% mà kế hoạch đề ra.

Cũng theo nhận định của Tổng cục này, nền kinh tế đã vượt qua giai đoạn khó khăn nhất. Những biểu hiện quan sát được cũng cho phép có cơ sở để lạc quan về sự hồi phục, nền kinh tế nói cho cùng vẫn có những năng động tự thân, nhất là ở một đất nước mà nhân dân vốn thích ứng tốt với những đổi thay đôi khi là rất lớn trong môi trường kinh tế.
 
Tổng mức bán lẻ hàng hóa, dịch vụ nếu không tính yếu tố tăng giá đã tăng 11%, còn nếu tính theo giá thực tế thì tốc độ tăng lên đến 18,6%. Vốn đầu tư ngoài nhà nước tăng 13,9%.

Những tuần đầu năm cũng chứng kiến sự tăng trưởng của thị trường chứng khoán, khi chỉ số chứng khoán VN-Index đã vượt ngưỡng 500 điểm và giao dịch trở nên sôi động hơn. Tất cả cho thấy lòng tin đã quay trở lại với người tiêu dùng, người đầu tư và đó mới là điều cơ bản nhất, đáng để hy vọng những tiến bộ mới trong năm 2010.
 
Đánh giá chừng mực và khách quan vẫn có thể nói các giải pháp chống suy giảm kinh tế đã bước đầu có kết quả tốt. Báo SGGP, số ra ngày 31.12.2009 dẫn lời Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư nhận định 2009 là "một năm thành công về điều hành kinh tế" và "Chính phủ Việt Nam đã nhận được lời khen từ cộng đồng quốc tế về việc đã chèo lái nền kinh tế qua khỏi giai đoạn khó khăn mà không bị tổn thất quá nặng nề".   

Chưa tận dụng tốt "cơ hội khủng hoảng"

Tuy nhiên, những bất cập của nền kinh tế vẫn còn đó. Có thể nói, chúng ta vượt ra được tình trạng suy giảm kinh tế (bước đầu) nhờ những giải pháp tình thế là chủ yếu. Nền kinh tế vẫn chưa khắc phục được những nhược điểm cố hữu thuộc về cấu trúc nội tại. Tái cấu trúc nền kinh tế dĩ nhiên là một quá trình dài hạn và không nền kinh tế nào có thể giải quyết được vấn đề trong một vài năm. Nhưng tận dụng những cơ hội từ khủng hoảng để khởi động tiến trình khắc phục một số vấn đề tồn đọng là việc tuy khó nhưng hoàn toàn khả thi. Điểm lại kết quả từ hai năm qua, dường như những cơ hội này vẫn chưa được tận dụng bao nhiêu.

Nhập siêu năm 2009 dù giảm so với 2008 nhưng vẫn chiếm đến 21,6% GDP. Đây là một "căn bệnh mãn tính" của nền kinh tế nước ta. Một nghiên cứu cho thấy trong 8 năm đầu của thập kỷ, tỷ lệ nhập siêu đều khoảng trên 20% GDP. Cùng lựa chọn một chiến lược đặt trọng tâm vào xuất khẩu như Việt Nam nhưng Trung Quốc thường xuyên xuất siêu với quy mô ngày càng lớn, đến nỗi không nền kinh tế nào dù nhỏ như các nước Đông Nam Á đến lớn như Mỹ và Châu Âu lại không nếm mùi nhập siêu từ Trung Quốc, trường hợp của Việt Nam phải được coi là đáng lo ngại.

Mặt khác, dù giảm về giá trị (chủ yếu do những khó khăn từ bên ngoài) nhưng theo phân tích của Tổng cục Thống kê, nếu loại trừ yếu tố giá giảm, về lượng, xuất khẩu và nhập khẩu đều tăng và đều chiếm tỷ trọng cao trong GDP (xuất khẩu chiếm khoảng hơn 60%, nhập khẩu khoảng 75% GDP).

Xu hướng này rõ ràng không mới nhưng cho thấy dù dưới áp lực của khủng hoảng kinh tế toàn cầu, mô hình đặt trọng tâm vào xuất khẩu đã bộc lộ rất nhiều hạn chế và nguy cơ, nền kinh tế vẫn tiếp tục tìm kiếm tăng trưởng thông qua thị trường bên ngoài hơn là hướng vào phát triển thị trường nội địa.

Người viết bài này đã từng nêu một hy vọng là qua khủng hoảng, các doanh nghiệp sẽ tìm cách phát triển thị trường nội địa để thay thế sự giảm sút trong xuất khẩu nhưng đến nay sau một năm xem chừng hy vọng đó vẫn chưa thành hiện thực.

Còn đó những vấn đề... lảng tránh

Những diễn biến về tỷ giá cũng đã bộc lộ nhiều vấn đề tích lũy từ lâu của nền kinh tế đồng thời cũng cho thấy những bất cập của hoạt động điều hành. Năm vừa qua chứng kiến sự biến động với biên độ cao nhất của tỷ giá. Những áp lực từ sự thâm hụt của cán cân thanh toán bắt nguồn từ nguyên nhân sâu xa là tình trạng nhập siêu kéo dài trong khi các dòng vốn FDI, đầu tư gián tiếp (FII) cũng như dòng kiều hối đều suy giảm.

Những nguyên nhân sâu xa này cộng với những lực tác động ngắn hạn rốt cục đã đẩy tỷ giá vượt qua ngưỡng kiềm chế. Cũng cần nói thêm, theo quan điểm cá nhân, cố gắng kiềm chế tỷ giá sẽ mang lại một số lợi ích hiển nhiên nhưng chắc chắn sẽ tránh né một phản ứng tự nhiên của nhập siêu là tăng tỷ giá và nhờ đó tăng xuất khẩu. Vấn đề được lảng tránh nhưng vấn đề vẫn còn đó.

Về phía điều hành, ở đây ta thấy những lúng túng: Sự chênh lệch quá lớn giữa thị trường chính thức và phi chính thức kéo dài lâu; giải pháp không kịp thời và thiếu tầm nhìn; tuyên bố lúng túng và đôi khi mâu thuẫn... Giá vàng cũng đã "nhảy múa" cùng với tỷ giá đến nỗi trở thành một vấn đề nóng của nghị trường Quốc hội.

Phải nói là trong kinh tế thị trường, biến động giá của các loại hàng hóa đặc biệt như ngoại tệ, vàng, chứng khoán.. cũng là một lẽ tự nhiên. Nhưng rõ ràng, chúng ta còn thiếu kinh nghiệm quản lý những thị trường cao cấp và quá ư phức tạp này.

Chẳng ai có thể ngày một, ngày hai mà có được kinh nghiệm và cũng chẳng thể tránh những vấp váp, sai lầm chỉ từ việc học hỏi những lý thuyết, đôi khi rất tư biện và vẽ vời, xa lạ với thực tiễn quá ư đặc thù của thị trường. Nhưng thận trọng xem xét, cầu thị lắng nghe, phát biểu cẩn trọng, quyết định dứt khoát và nhất quán là những điều cần phải và có thể làm đối với các cơ quan có thẩm quyền. Có vẻ như những bài học từ biến động của thị trường chứng khoán và thị trường bất động sản đã không được lưu ý đúng mức đối thị trường vàng và ngoại tệ.

Đổi mới hệ thống tài chính - ngân hàng là một trong những cơ hội lớn nhất mà khủng hoảng đưa đến. Nhưng đây có lẽ là cơ hội ít được tận dụng nhất. Lần đầu tiên, hệ thống tài chính Việt Nam đối diện với rủi ro lãi suất ở mức độ nghiêm trọng. Hệ thống tài chính Mỹ cũng đã từng đối diện với rủi ro lãi suất ở mức độ cao trong thập niên 70 và 80. Nhưng so sánh cách ứng xử của hai hệ thống tài chính, chúng ta có thể nhận thấy quá nhiều khác biệt.

Để đối phó với rủi ro lãi suất, hệ thống tài chính của Mỹ đã phát minh nhiều công cụ, nhiều phương pháp mới, chẳng hạn, các công cụ tài chính phái sinh, các mô hình đo lường và chiến lược kiểm soát rủi ro lãi suất đã xuất hiện trong khoảng thời gian này, thậm chí thay đổi hẳn cách tiếp cận về quản trị ngân hàng.
 
Trong khi đó, hệ thống ngân hàng của chúng ta vẫn chỉ dựa trên những giải pháp tình thế, đối phó, xoay xở có tính nhất thời. Lẽ ra, hệ thống này cần nhanh chóng áp dụng các mô hình quản trị rủi ro lãi suất tiên tiến... Một hệ thống cấp tín dụng dựa quá nhiều vào bất động sản cả về cấp tín dụng trực tiếp và bảo đảm bằng bất động sản cũng chưa được xét lại một cách triệt để.

Hệ thống ngân hàng vẫn còn quá nhiều các ngân hàng nhỏ, yếu cả về vốn, về công nghệ và quản lý, dễ có xu hướng tìm kiếm những phân khúc thị trường rủi ro hơn. Quá trình tái cấu trúc về quy mô, về chiến lược thị trường, về quản trị... đã không tận dụng được những động lực mà cuộc khủng hoảng có tính toàn cầu mang lại. Trái lại, những thành công có phần dễ dãi nhờ gói kích thích kinh tế đã triệt tiêu các lực đẩy của cải cách hệ thống ngân hàng. Nhìn lại năm 2009, có lẽ điều đáng tiếc nhất chính là ở điểm này.

Sẽ có những phản ứng chính sách nhanh nhạy

Trong Thông điệp đầu năm 2010, người đứng đầu Chính phủ Việt Nam cho rằng "không một cơ chế, chính sách nào có thể bao quát mọi hiện tượng kinh tế - xã hội " và "cần theo sát các động thái phát triển để có phản ứng chính sách nhanh nhạy và phù hợp nhằm tận dụng các thời cơ mới xuất hiện, đồng thời có giải pháp khắc phục những khó khăn mới nẩy sinh".
 
Đề án tái cấu trúc nền kinh tế  cũng đang được chuẩn bị. Công luận cũng đã được thôi thúc suy nghĩ để tìm kiếm một mô hình phát triển độc lập và phù hợp. Có cơ sở để hy vọng công cuộc tái cấu trúc nền kinh tế sẽ được khởi động khẩn trương và nghiêm túc.