Hiệu quả chủ trương này góp phần giảm nhanh số hộ đói nghèo, nhưng trên đồng vốn được ưu đãi đó, đã nảy sinh nhiều tiêu cực trong hàng ngũ cán bộ xã, phường, tổ đội, đoàn thể. Trong đó nhiều tỉ đồng của người nghèo đang bị xâm tiêu và không có khả năng thu hồi.

Tiền đến nhà khó

Từ năm 2003, Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH) là kênh chính, thực hiện chính sách của Nhà nước hỗ trợ vốn cho dân nghèo cải thiện đời sống kinh tế. Theo đó, trong vòng 5 năm qua, 7 chương trình phục vụ người nghèo với tổng dư nợ đến tháng 9.2009 là 421 tỉ đồng, Đà Nẵng đã có 23.000 hộ dân thoát nghèo, trong đó chương trình "Cho vay hộ nghèo" chiếm tỉ lệ hơn 70% (297 tỉ đồng).

Khác cơ bản với hoạt động các ngân hàng khác, NHCSXH giải ngân chủ yếu trên cơ sở tín chấp. Người nằm trong danh sách hộ nghèo được lưu giữ tại chính quyền phường, có thể vay từ 2 triệu đến tối đa là 30 triệu đồng mà không phải thế chấp. Và linh động hơn, các hộ nghèo còn được phép trả gốc và lãi theo định kỳ và hạn mức không nhất định, miễn sao tổng số tiền vay được đáo hạn đúng thời gian.

Bởi chính cơ chế hoạt động và đối tượng đặc thù như vậy, nên NHCSXH hình thành một " công nghệ" từ cho vay đến đáo hạn khá độc đáo. Về mặt lý thuyết, hộ nghèo ở các địa phương sẽ hình thành các "Tổ tiết kiệm, vay vốn (TKVV)" theo địa bàn dân cư về đến tổ dân phố.

Khi người nghèo có nhu cầu, tổ TKVV lập hội đồng xét duyệt (thường là cán bộ phụ nữ, các chức danh trong mặt trận hay tổ trưởng dân phố phụ trách...), sau đó sẽ chuyển lên các hội đoàn thể - pháp nhân được ngân hàng uỷ quyền quản lý vốn và thu hồi lãi vay đề xuất; rồi được sự chấp thuận của trưởng ban xoá đói, giảm nghèo địa phương... và cuối cùng đến NHCSXH. Để nhận tiền vay, đối tượng người nghèo phải đi qua đến 11 cánh cửa. Cao điểm có lúc toàn thành phố Đà Nẵng có đến 5.000 tổ TKVV.

Tiền qua nhà trống

Trên lý thuyết, quá trình xét duyệt cho vay qua 11 công đoạn, có cảm giác khá chặt chẽ. Thế nhưng theo nhận định của một cán bộ tài chính quận Thanh Khê - nơi vừa phát hiện vụ phó chủ tịch phường chiếm đoạt tiền vay hơn 1,2 tỉ đồng của dân nghèo, thì càng qua nhiều tầng nấc càng khó quy trách nhiệm và tiêu cực theo đó cũng xuất hiện.

Có địa phương lãnh đạo chính quyền kiêm luôn từ tổ trưởng vay vốn cho đến khâu xét duyệt trình ngân hàng. Điển hình như vụ ông Hồ Văn Mên - PCT phường Thanh Khê Đông, chiếm đoạt tiền của người nghèo đến 1,2 tỉ đồng trong một thời gian dài mà không ai phát hiện, mãi cho đến ngày ông bỏ trốn khỏi địa phương.

Đáng sợ hơn, khi kết quả kiểm tra sơ bộ trên 5 quận của Đà Nẵng cho thấy,  tình trạng chiếm dụng xâm tiêu tiền vay vốn của người nghèo diễn ra không trừ địa phương nào. Đến tháng 9.2008, Ngân hàng CSXH Đà Nẵng đã phát hiện 86 tổ trưởng, tổ phó TKVV vi phạm với tổng số tiền hơn 1,5 tỉ đồng, không có khả năng hoàn trả.

Phổ biến nhất là chiếm dụng tiền gốc, lãi của người dân đáo hạn cho ngân hàng. Cách đây không lâu, một cán bộ dân số kế hoạch hoá gia đình một phường, quận Sơn Trà đã tự vẫn, vì không trả nổi số tiền chiếm dụng; hay một cán bộ cấp phường khác ở quận Hải Châu phải vào tù vì tội trạng tương tự...

Quá nhiều tầng nấc, nhiêu khê cho đối tượng vay, nhưng lại thừa lỗ hổng cho tiêu cực nảy sinh, đó là hình ảnh của "công nghệ" cho người nghèo vay vốn hiện nay qua kênh của Ngân hàng CSXH. Theo ông Nguyễn Tử Ân - GĐ Ngân hàng CSXH Đà Nẵng, hiện ngân hàng đang tích cực kiểm tra, chấn chỉnh và hơn hết tìm kiếm một mô hình quản lý tiền vay mới nhằm hạn chế những tiêu cực phát sinh.