Cả nước biết đến khu bảo tồn có diện tích hơn 300.000ha đó. Khi có thiên tai, đói khát, bà con nơi này đã quen với hình ảnh những chiếc trực thăng cứu trợ đậu như chú đại bàng xám ngoài đầu bản, chứ chưa bao giờ biết đến cái bánh tròn của ôtô, xe máy hay xe đạp. Cái tình của bà con vùng phên giậu, vẻ đẹp tuyệt kỹ của những tàng cây cổ thụ, của thác cao, suối sâu đã làm tôi thổn thức nghĩ tới cái giá của sự hoang sơ...

Bây giờ, cuối năm 2009, trở lại Mường Nhé, tôi liên tục choáng váng vì thảm cảnh miền "rừng vàng" sắp biến mất, vì những con số không thể tưởng tượng nổi của nạn phá rừng, di dân tự do.

Bài 1: Thêm một "kỷ lục Việt Nam"

Hàng trăm nghìn hécta rừng Mường Nhé bị cạo trọc

Vào đầu những năm 1980, con số được quá nhiều người từng biết đến như sau: Rừng Mường Nhé giữ kỷ lục trên cả nước ta, với diện tích được khoanh đếm bảo vệ hơn 310.000ha. Cán bộ bảo tồn từng ước tính những đàn voi đi rinh rợp, đi nườm nượp khắp Mường Nhé, là khoảng 250 con; đàn bò tót khoảng 300 cá thể; nai, hoẵng, sơn dương, cầy cáo thì nhiều vô thiên lủng. Hệ thực vật rừng, những cây gỗ lớn, những trảng rừng cây cổ thụ ken dày, đứng như cột chống trời nơi biên cương cũng đã được biết đến như là huyền thoại, là biểu tượng về sự giàu có của thiên nhiên Việt Nam.

Chẳng đâu xa, năm 2004, khi người viết bài này đi và sống suốt 15 ngày ở khắp các xã của Mường Nhé, vẫn tận mắt, tận tai "diện kiến" những cư dân biên giới đánh nhau với gấu, với hổ, người tan nát mặt mày, người tàn phế, người bị hổ ăn thịt, người chiến thắng gấu hoang được bà con tự hào đem tên tuổi đặt cho các cánh rừng, dốc núi. Những bức ảnh, những bài báo, những cuốn sách tôi viết về thiên nhiên Mường Nhé vẫn còn được lưu giữ ở Đồn biên phòng 405, ở trên tay nhiều cán bộ và bà con địa phương. Thế nhưng, chỉ 5 năm vừa qua, kho báu thiên nhiên ở khu bảo tồn Mường Nhé và vùng lân cận đã và đang bị tàn sát đến khó tin.

Trước thảm trạng hơn 20 năm qua, 310.000ha rừng đặc dụng Mường Nhé chưa bao giờ được cắm mốc xác định ranh giới, thậm chí đến khi rừng bị phá, cơ quan chức năng ngơ ngác hỏi nhau...: "Ai sẽ chịu trách nhiệm nhỉ?", vừa qua, cơ quan chức năng đã phải làm một cái việc "mất bò mới lo làm chuồng".
 
Cụ thể: Từ tháng 2 đến tháng 5 năm 2009, Trung tâm Quy hoạch và Thiết kế nông - lâm nghiệp tỉnh Điện Biên dắt díu nhau luồn rừng lội suối mấy chục ngày giời để cắm mốc giới, đặt biển nội quy và biển báo rõ ràng cho Khu bảo tồn thiên nhiên Mường Nhé!

Trước đó 1 năm, vào năm 2008, Khu bảo tồn từng rộng lớn và giàu có tài nguyên nhất Việt Nam này mới có quyết định ra đời một ban quản lý với trụ sở đàng hoàng (như một cái hạt kiểm lâm riêng) tại xã Chung Chải.

Vì làm những cái việc tối thiểu, sơ giản đó quá muộn màng, nên hậu quả rừng bị tàn sát đến choáng váng kia không còn làm ai thấy ngạc nhiên nữa. Đến nay, diện tích chính thức được bảo vệ nghiêm ngặt của Khu bảo tồn thiên nhiên Mường Nhé chỉ còn có 45.000ha. Trừ một số diện tích bị cắt sang Mường Tè (do quá trình tách huyện), số còn lại: Cả trăm nghìn hécta rừng đã bị phá, nói đúng hơn, vì khu bảo tồn hơn ba trăm nghìn hécta kia bị rỗng ruột từ rất lâu, nay đang tiếp tục bị xẻ thịt trên diện rộng...

Kỷ lục Việt Nam: 1 năm, 1 huyện "công nhận" thêm gần 33 bản làng mới!

Năm 2004, hành trình đi bộ bảy - tám chục cây số trèo đèo, vượt suối của tôi bắt đầu từ nơi không có lối mòn cho xe Minkhơ leo núi nữa, chỗ ấy chính là UBND xã Mường Nhé, cái lỵ sở của huyện mới Mường Nhé khá sầm uất hiện nay. Sau 5 năm, sóng điện thoại di động và đường xe máy vào được rất nhiều thôn, bản vốn hoang vu rậm rịt. Cùng với quá trình đó là việc người ta bừa phứa tàn sát rừng.

Thế hệ cán bộ đã tiếp đón tôi hồi đó, họ vẫn còn sống cả ở đây. Anh Pờ Diệp Sàng (người Hà Nhì) giờ đang làm Bí thư Huyện uỷ Mường Nhé, gặp lại tôi, rầu rĩ: Giờ không còn những cánh rừng mà cậu đã chụp ảnh, đã nương bóng nữa đâu.

Con số hãi hùng, con số mà cả Việt Nam này không ai có thể hình dung được thế này nhé: Năm 2009, tỉnh Điện Biên vừa có quyết định thành lập thêm 33 cái bản mới ở Mường Nhé, còn hàng chục bản nữa đang cố công, cố sức đòi được... công nhận. Toàn là người di dân tự do, họ chiếm hết những cánh rừng giàu có nhất, họ "cố thủ" ở đó, họ chống đối quyết liệt với sự vận động hồi hương của lực lượng chức năng - thế là "ta" phải chấp nhận cho họ "định cư" bằng cách công nhận thêm các bản làng.

Sự nương tay này đã sinh ra bệnh lờn thuốc, coi thường kỷ cương phép nước; "được đà tiến lên", các đối tượng nhảy dù vào các trảng rừng giàu có nhất để triệt hạ rừng, dựng nhà, lập bản rồi trây ỳ, chống đối lại lực lượng chức năng.

Người đàn ông này mang theo đàn con từ Mường Tè sang nhảy dù vào xã Chung Chải đã 2 năm, phá rừng, lập bản, phớt lờ các quy định của luật pháp.

Bây giờ Mường Nhé có tới 149 bản làng, với 54.000 dân. Nếu so với năm 2002, khi huyện Mường Nhé (vốn là một phần của huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu) được thành lập với 27.000 người, thì dân số huyện nhà nay đã tăng gấp đôi; trung bình mỗi năm tăng thêm khoảng 4.600 người.

Cả các xã mênh mông từ Mường Nhé, Sín Thầu, Chung Chải, xưa - vốn chỉ có duy nhất bản Nậm Là là nơi sinh sống của đồng bào Mông - thì nay, dân số của Mường Nhé đã đến mức... nửa già là người Mông. Hầu hết họ đến bằng con đường di dân tự do.

Hành trình "tấn công" vào vùng lõi Khu bảo tồn thiên nhiên Mường Nhé được người di dân tự "kiên trì thực hiện" suốt nhiều năm qua, rất rõ ràng: (tính từ ngoài phía tỉnh "lấn" vào ngã ba biên giới) Na Hì, Chà Cang, Quảng Lâm, Nậm Kè, Mường Toong, Mường Nhé, Chung Chải...

Hiện nay, các đối tượng đã "cố thủ" đến khu vực UBND các xã Chung Chải, Leng Su Sìn. Mục tiêu của người di dân tự do là tấn công nốt vùng đất tận cùng, lắm rừng nhiều gỗ, vùng đất duy nhất chưa có bàn chân người di dân tự do: Xã Sín Thầu.

Các đối tượng tinh vi, tay lăm lăm điện thoại di động, có khi vừa chào cán bộ ở cửa rừng này xong, họ lại quay ngoắt ra cửa rừng khác, nhằm đẵn rừng lập bản. Khi cơ quan chức năng lập chốt ngăn chặn, thì họ chuyển "phương án", họ đi xe máy từng toán nhỏ lẻ, thay vì đi ôtô khách cả đoàn. Họ lấy lý do thăm bà con cùng dòng tộc đã ở trong Mường Nhé, lấy lý do đi đuổi trâu bò lạc, vượt qua các điểm chốt. Rồi họ ở lỳ trong rừng, cầm tay kéo cũng không chịu ra.

Điểm nóng nhất về phá rừng ở các xã Chung Chải, Leng Su Sìn hiện nay là khu Xà Quế, Pá Lùng, Cà Là Pá. Rừng bị triệt hạ hoàn toàn, hai cái bản với dăm chục nóc nhà vừa được công nhận "làng bản mới ra đời", thì lập tức có tới vài trăm hộ khác đã phá rừng, đã dựng nhà ở rìa bản dọc suối, đã lăm le ven hai cái bản mới để chuẩn bị xin được "hợp thức hoá".

33 bản mới vừa được thành lập, theo đó, các xã cũng thi nhau tách làm đôi kẻo quá khổng lồ. Chung Chải tách đôi, lập thêm xã mới là xã Leng Su Sìn; Sín Thầu tách đôi, lập thêm xã mới là xã Sen Thượng...

Theo thống kê cụ thể, có tới 90% dân số của xã Mường Toong là người di cư tự do; xã Mường Nhé có hơn 1/3 dân số là người "nhảy dù", đấy là chưa kể rất nhiều người ẩn nấp trong rừng mà xã không tài nào gọi ra để tính đếm được. Nói không ngoa rằng, người ta đã và đang kéo nhau nườm nượp vào rừng Mường Nhé để phá, để đốt phá, trọc trỉa.

Không một cán bộ tỉnh hay cán bộ huyện, xã, bản nào biết được hiện tại có bao nhiêu người di cư tự do đang sống trong rừng của địa bàn mình quản lý. Bởi con số cập nhật từng giờ. Cán bộ Đồn biên phòng 405 Leng Su Sìn vẫn thường xuyên phải lần theo các vệt đánh dấu (nhận phần) cây rừng của người thiểu số hoặc dựa theo các cái bẫy thú mà họ cài đặt trong rừng già để... tìm tung tích các đoàn người di cư tự do.

Có khi tìm nửa tháng  trời không thấy các đối tượng ở miền rừng đông, họ mới bèn vòng sang miền tây, tiếp tục rà soát các cánh rừng. Có khi tìm thấy thì rừng đã thành tro từ lâu, lúa nương đã vàng rượi các quả núi và các thung lũng. Mùa khô này, có khi họ ập vào một lúc tới vài trăm người, chỉ một đêm, rừng bị giết, các mái nhà mọc lên nhanh như... thần thoại.

Ông Lỳ Gió Cà - Phó Chủ tịch UBND xã Chung Chải - cứ kêu trời: Rừng bị chặt đau xót lắm nhà báo ơi. Chỗ bản Cà Là Pá, Nhà nước đành phải công nhận cho hơn 20 hộ lập bản mới định cư giữa cái nơi họ nhảy dù vào phá những cây gỗ mấy người ôm không xuể ở ven suối.

Thế nhưng, còn 123 hộ với vài trăm người nữa đang thập thò trong rừng, phá rừng, lập bản và đòi công nhận thêm... dăm cái bản nữa. 5 năm trước, ông Gió Cà và vợ ông, cháu ông là những người đã trực tiếp cưu mang tôi, đưa tôi đi thăm ngắm sự giàu có đáng ngạc nhiên của rừng Mường Nhé trên địa bàn xã Chung Chải. Còn bây giờ, hết rừng rồi nhà báo ơi, nó phá cả rừng "cớm" (cấm) nứa (nữa). Ông cán bộ người Hà Nhì chất phác cứ ngồi giậm chân buồn bực như con ngựa bị bắt phải đi cày.

Phải sinh ra ở Khu bảo tồn Mường Nhé, chứng kiến sự giàu có đến mức có người bắt voi, bắt hổ nuôi chán chê như nuôi chó mèo trong gậm bàn nhà mình, rồi mới đem tặng Nhà nước trưng bày ở vườn thú như ông Phó Chủ tịch Lỳ Gió Cà ở Chung Chải, thì mới hiểu hết nỗi choáng váng khi rừng bị cạo nhẵn hôm nay. 

>> Phóng sự ảnh: Rừng Mường Nhé - Nỗi đau ngày gặp lại